A guerra comezou con ambicións moito máis amplas ca aquelas que hoxe se debaten na mesa de negociación. Estados Unidos e Israel aspiraban a derrubar o réxime iraniano, limitar de maneira permanente as súas capacidades estratéxicas e reconfigurar o equilibrio rexional ao seu favor. Nada diso se materializou completamente. O réxime iraniano sobreviviu, o seu programa nuclear continúa a ser obxecto de negociación e a rexión segue lonxe de calquera estabilidade duradeira.
Precisamente por iso, a negociación resulta tan significativa. A diplomacia reaparece non porque unha das partes obtivese unha vitoria concluínte, senón porque a vía militar parece ter acadado os seus límites. Os últimos acontecementos poden interpretarse como unha viraxe na estratexia estadounidense. Trump non negocia porque gañase a guerra; negocia porque a superioridade militar demostrada por Estados Unidos e Israel non logrou transformarse nunha vitoria política definitiva. A verdadeira cuestión xa non é quen gañou o conflito, senón que mudou na rexión durante estes 109 días e que tendencias parecen emerxer dunha guerra que, lonxe de resolver as rivalidades existentes, acabou conectándoas entre si.
Un dos erros máis frecuentes á hora de analizar o conflito consiste en reducilo a unha confrontación bilateral entre Israel e Irán. En realidade, a guerra operou simultaneamente en varios niveis superpostos. O primeiro é a confrontación estratéxica entre Israel e Irán, onde se dirimen cuestións vinculadas á disuasión, ao equilibrio rexional e ao futuro do programa nuclear iraniano. O segundo é o enfrontamento entre Israel e Hizbulá, convertido progresivamente nun dos escenarios máis decisivos para comprender a evolución da crise. O terceiro implica a Estados Unidos e Irán, que mantiveron abertas canles de negociación mesmo nos momentos de maior tensión militar. Finalmente, existe un cuarto nivel cada vez máis visible: as diferenzas entre Donald Trump e Benxamín Netanyahu respecto ao desenlace desexado da guerra.
Neste último aspecto, a análise de Hussein Banai resulta particularmente esclarecedora. Ao seu xuízo, Washington e Xerusalén comparten adversarios e coordinaron boa parte das súas operacións, pero non necesariamente comparten o mesmo final de guerra. Mentres a administración estadounidense parece seguir considerando posible algún tipo de acordo que limite as capacidades iranianas e reduza o risco dunha escalada rexional permanente, sectores influentes en Israel consideran que calquera solución duradeira esixe alterar moito máis profundamente a estrutura de poder da República Islámica. Esta diverxencia axuda a explicar as crecentes tensións observadas durante as últimas semanas entre Trump e Netanyahu e suxire que a guerra carece dun obxectivo estratéxico plenamente compartido mesmo entre quen a libraron conxuntamente.
Ali Vaez, do International Crisis Group, resumiu probablemente mellor ca ninguén o resultado provisional destes 109 días. Ningún actor sufriu unha derrota total, pero tampouco ningún acadou plenamente os seus obxectivos iniciais, unha apreciación que coincide coas reflexións de Paul Salem recollidas por Ishaan Tharoor sobre as limitacións estratéxicas de todos os actores implicados.
Danny Citrinowicz cuestionou varias das premisas estratéxicas sobre as que se construíu a campaña militar israelí. Ao seu xuízo, moitas das expectativas formuladas durante as primeiras fases da guerra non se materializaron. Non houbo colapso do réxime iraniano, non desapareceu a súa capacidade de proxectar influencia rexional e tampouco se consolidou o novo equilibrio estratéxico que algúns responsables israelís agardaban alcanzar. Esta constatación resulta especialmente relevante porque procede dun analista israelí que seguiu de preto a evolución de Irán durante anos e que considera que a guerra revelou os límites dunha estratexia baseada exclusivamente na superioridade militar.
A situación iraniana esixe unha análise máis matizada. A supervivencia do réxime constitúe un dos aspectos máis debatidos do conflito porque numerosos observadores asumiron que unha combinación suficientemente intensa de presión militar, sancións económicas e descontento social podería desembocar nunha crise terminal do sistema. Non ocorreu así. E a explicación obriga a ir máis alá das interpretacións que presentan a República Islámica unicamente como unha teocracia.
Vali Nasr e Narges Bajoghli analizan o que denominan «A nova Gran Estratexia de Irán» e insisten en que o réxime posúe unha notable capacidade de adaptación. Segundo a súa interpretación, a guerra reforzou tendencias nacionalistas que xa estaban presentes na sociedade iraniana e contribuíu a desprazar parcialmente o eixo de lexitimidade desde os ideais revolucionarios de 1979 cara a un discurso centrado na soberanía nacional, a resistencia fronte á presión externa e a defensa dos intereses iranianos. Esta evolución resulta especialmente visible entre as xeracións máis novas, que non viviron a Revolución Islámica nin a guerra contra Iraq e que, por tanto, constrúen a súa identidade política sobre referencias distintas das dos seus pais e avós.
Porén, a resiliencia iraniana non pode explicarse unicamente mediante o nacionalismo. As investigacións recentes de Yeganeh Torbati e Bozorgmehr Sharafedin axudan a comprender unha dimensión menos visible do problema. Durante case cinco décadas, a República Islámica construíu unha complexa arquitectura de poder na que converxen institucións relixiosas, organismos de seguridade, redes económicas, mecanismos clientelares e intereses empresariais. A Garda Revolucionaria Islámica constitúe quizais o mellor exemplo desta evolución. Nacida como instrumento para protexer a revolución, converteuse tamén nun actor económico de enorme relevancia con presenza en sectores estratéxicos como a enerxía, a construción, as telecomunicacións, a loxística e as infraestruturas. A estabilidade do sistema descansa, por tanto, non só sobre conviccións ideolóxicas ou relixiosas, senón tamén sobre unha extensa rede de intereses materiais construída durante décadas.
Recoñecer esta realidade non implica afirmar que o réxime saíse fortalecido da guerra. E aquí aparece un dos debates máis interesantes entre os especialistas. Nasr e Bajoghli explican convincentemente por que a República Islámica non caeu. Kian Sharifi, pola súa banda, formula unha obxección fundamental: sobrevivir non equivale necesariamente a conservar intacta a influencia rexional acumulada durante décadas. Ambas interpretacións poden ser correctas simultaneamente. A primeira axuda a comprender a resiliencia interna do sistema. A segunda permite analizar os custos xeopolíticos que a guerra impuxo a Teherán.
En realidade, ambas interpretacións describen dimensións distintas dunha mesma realidade. Nasr e Bajoghli axudan a comprender por que a República Islámica resistiu unha presión militar e económica extraordinaria sen experimentar unha crise terminal. Sharifi, pola súa parte, axuda a explicar por que esa resiliencia interna non implica necesariamente a preservación de toda a influencia rexional acumulada durante décadas. A supervivencia do réxime e a conservación da súa posición estratéxica son cuestións relacionadas, pero non idénticas. Precisamente aí se sitúa unha das grandes incógnitas que deixa aberta a guerra.
É precisamente neste punto onde adquire relevancia a comparación formulada por Meir Javedanfar entre a situación actual e o final da guerra Irán-Iraq en 1988. Para este profesor israelí de orixe iraniana, o Irán de 2026 é moi distinto do que emerxeu daquel conflito. Daquela existía unha poboación nova, unha forte mobilización ideolóxica e expectativas de reconstrución económica. Hoxe o país enfróntase a problemas estruturais moito máis complexos: envellecemento demográfico, fuga de cerebros, sancións acumuladas durante décadas, dificultades para atraer investimento estranxeiro e unha mocidade moito máis escéptica respecto dos relatos oficiais. A cuestión xa non é unicamente se o réxime pode resistir. A verdadeira incógnita é se será capaz de reconstruír e ofrecer perspectivas económicas cribles na posguerra.
A transformación máis profunda producida durante estes cen días probablemente non se atope nin en Teherán nin en Xerusalén, senón en Damasco. Durante décadas, Siria constituíu un dos piares fundamentais da arquitectura rexional iraniana. O eixo Teherán-Bagdade-Damasco-Beirut proporcionaba profundidade estratéxica, acceso ao Mediterráneo e capacidade de apoio a Hizbulá. Hoxe esa realidade está a mudar con rapidez. Ahmed al-Sharaa procura reintegrar plenamente Siria no sistema internacional, mantén contactos con Washington, aspira a normalizar relacións con Europa e trata de atraer investimentos para a reconstrución do país.
Máis significativo aínda é o crecente interese estadounidense por converter Siria nun factor de estabilización rexional. Diversas informacións publicadas por medios internacionais e analistas especializados, como Ibrahim Hamidi, durante maio e xuño de 2026 apuntan a un achegamento entre Washington e Damasco, incluída a posible visita do presidente sirio Ahmed al-Sharaa aos Estados Unidos. Contactos diplomáticos de alto nivel e discusións sobre un eventual papel sirio na estabilización da fronte libanesa e na cuestión das armas de Hizbulá suxiren que Washington contempla Damasco como un actor potencialmente útil para limitar a capacidade operativa de Hizbulá e reducir a influencia iraniana no Levante. A paradoxa é extraordinaria. Durante anos Siria foi considerada por Estados Unidos parte do problema. Hoxe comeza a ser percibida como parte dunha posible solución. Desde unha perspectiva iraniana, esta evolución constitúe probablemente un dos desafíos estratéxicos máis importantes xurdidos da guerra.
Lonxe de constituír expedientes separados, Siria e o Líbano aparecen cada vez máis integrados nun mesmo debate sobre o futuro equilibrio rexional. O achegamento de Damasco a Washington coincide cos intentos estadounidenses de atopar novos mecanismos para xestionar a cuestión de Hizbulá e reducir o risco dunha escalada permanente no Levante. O que ata hai poucos anos eran escenarios relativamente independentes transformouse nun único taboleiro estratéxico. A evolución de Siria xa non afecta unicamente ao futuro dese país, senón tamén á capacidade de Irán para preservar as súas redes de influencia rexional, aos esforzos estadounidenses por estabilizar a fronte libanesa e ás preocupacións israelís en materia de seguridade fronteiriza.
O último intercambio de mísiles entre Israel e Irán a comezos de xuño demostrou que a fronte decisiva para a negociación xa non é necesariamente Teherán. Cada vez máis, a viabilidade de calquera acordo depende do que aconteza no sur do Líbano e da capacidade dos Estados Unidos para conciliar os seus obxectivos diplomáticos coas prioridades de seguridade de Israel. Esta realidade axuda a explicar por que o expediente libanés pasou de ser unha fronte secundaria a converterse nun dos principais escenarios nos que se dirime o futuro equilibrio rexional.
En efecto, Peiman Salehi cuestionou a tendencia occidental a analizar por separado o programa nuclear iraniano, as sancións, Hizbulá e as negociacións con Washington. Segundo a súa interpretación, esa separación xa non existe para boa parte dos responsables iranianos. Desde a perspectiva de Teherán, o Líbano forma parte dunha única ecuación estratéxica. A cuestión xa non consiste simplemente en protexer a Hizbulá. O que está en xogo é a credibilidade da disuasión iraniana, a percepción do equilibrio rexional e a futura arquitectura de seguridade de Asia Occidental.
Neste punto, Salehi e Trita Parsi converxen de maneira notable. Parsi sostén que a credibilidade estadounidense depende da súa capacidade para influír sobre Israel. Salehi argumenta que a credibilidade iraniana depende da súa capacidade para defender os elementos centrais da súa estratexia rexional. Ambas dinámicas conflúen precisamente no Líbano. Por iso, a fronte libanesa converteuse simultaneamente nunha proba da disuasión iraniana e da credibilidade diplomática estadounidense.
A crecente centralidade da fronte libanesa non responde unicamente a consideracións estratéxicas. Tamén reflicte unha realidade humana e territorial de enorme magnitude. Segundo os datos recompilados polas autoridades libanesas, organismos internacionais e diversos medios presentes sobre o terreo, a ofensiva israelí no sur do país provocou milleiros de mortos, máis de dez mil feridos e o desprazamento de máis dun millón de persoas. A iso súmase a destrución de decenas de miles de vivendas e a devastación de amplas zonas fronteirizas. Estas cifras axudan a comprender por que o chamado alto o fogo continúa a ser percibido por numerosos observadores como unha pausa inestable nas hostilidades máis ca como un acordo capaz de xerar unha estabilidade duradeira.
A persistencia de ordes de evacuación en numerosas localidades do sur do Líbano, as dificultades para o retorno dos desprazados e o elevado nivel de destrución das infraestruturas básicas ilustran ata que punto esta fronte segue a ser un dos escenarios máis sensibles da crise rexional. A guerra acabou convertendo o Líbano no lugar onde conflúen simultaneamente as preocupacións israelís sobre a seguridade fronteiriza, a estratexia de disuasión iraniana, os intereses de Hizbulá e os esforzos estadounidenses por preservar certa marxe para a negociación.
A guerra tamén acelerou transformacións importantes no Golfo. Durante anos, Arabia Saudita e os Emiratos Árabes Unidos confiaron en que os Estados Unidos actuarían como garante último da seguridade rexional mentres eles concentraban os seus esforzos na diversificación económica e na atracción de investimentos. Porén, a vulnerabilidade demostrada polas infraestruturas enerxéticas, as tensións arredor do estreito de Ormuz e a percepción de que Washington non sempre está disposto ou é capaz de protexer todos os intereses dos seus socios obrigaron a reconsiderar parcialmente esa premisa.
Neste contexto, as monarquías do Golfo profundaron en estratexias de hedging. En termos sinxelos, trátase dunha política de diversificación de riscos que procura evitar dependencias excesivas respecto dun único socio estratéxico. Arabia Saudita mantén unha estreita cooperación en materia de seguridade cos Estados Unidos, pero simultaneamente desenvolve relacións económicas cada vez máis profundas con China, fortalece os seus vínculos coa India e conserva canles diplomáticas abertas con actores tan diversos como Irán ou Turquía. O obxectivo non consiste en substituír unha alianza por outra, senón en ampliar as marxes de manobra e reducir vulnerabilidades nun contorno internacional crecente de incerteza.
Os Emiratos Árabes Unidos representan quizais o exemplo máis avanzado desta lóxica. A súa aposta pola conectividade global, os investimentos transcontinentais, os corredores loxísticos e a utilización da interdependencia económica como instrumento de influencia reflicte unha concepción do poder menos dependente da coerción militar tradicional. O crecente achegamento económico entre Abu Dabi, a India e os mercados asiáticos ilustra unha tendencia máis ampla: o progresivo desprazamento do centro de gravidade económico do Golfo cara a Asia.
Neste contexto adquire relevancia o concepto de weaponized interdependence. A interdependencia económica deixa de ser unicamente unha fonte de prosperidade para converterse tamén nun instrumento de influencia política. O control de portos, corredores comerciais, centros financeiros e cadeas loxísticas proporciona novas ferramentas de proxección estratéxica que complementan —e en ocasións substitúen— os instrumentos tradicionais do poder militar. A guerra reforzou esta tendencia e acelerou a procura de formas de influencia máis flexibles e adaptadas a un contorno multipolar.
Ormuz e o fin da ilusión da normalidade inmediata
Outro dos grandes erros analíticos consiste en asumir que a reapertura do estreito de Ormuz equivalerá automaticamente ao retorno da normalidade. As estimacións realizadas por diversos organismos do sector enerxético suxiren o contrario.
Mesmo se os acordos diplomáticos permiten restablecer a navegación comercial sen restricións xurídicas, a recuperación dos fluxos enerxéticos previos á guerra requirirá tempo. Os petroleiros acumulados durante semanas deberán abandonar a rexión, novas embarcacións terán que regresar para recoller as cargas pendentes e numerosas instalacións afectadas por mísiles ou drons precisarán reparacións que poderían prolongarse durante meses.
Mais o principal problema é menos visible: a confianza.
As aseguradoras, as compañías navais e os operadores enerxéticos necesitan convencerse de que o risco de novas interrupcións é reducido. Esa confianza tarda moito máis en reconstruírse ca unha terminal portuaria ou unha instalación petroleira.
Por iso, a guerra puxo de manifesto unha realidade incómoda para todos os Estados do Golfo: a estabilidade enerxética mundial depende de infraestruturas extraordinariamente vulnerables.
Quizais a consecuencia máis profunda destes 109 días sexa de carácter conceptual. A noción tradicional de Oriente Medio describía unha rexión organizada arredor de conflitos e equilibrios definidos en gran medida desde perspectivas occidentais herdadas de marcos xeopolíticos e cartográficos construídos durante a etapa colonial. As dinámicas actuais apuntan cara a unha realidade distinta. A India amplía a súa presenza económica. China incrementa a súa influencia diplomática. Arabia Saudita actúa con crecente autonomía. Turquía consolida a súa proxección rexional. Siria redefine a súa posición. Irán procura adaptarse a un contorno máis complexo. Israel tenta preservar a súa vantaxe estratéxica. Todo isto suxire a emerxencia dunha configuración máis multipolar e máis asiática.
A guerra tamén puxo de manifesto unha paradoxa fundamental. Os actores rexionais dispoñen hoxe de maiores capacidades militares, tecnolóxicas e económicas ca en etapas anteriores, pero ningún deles parece capaz de traducir esa superioridade nunha capacidade efectiva para impor unilateralmente unha orde rexional estable. A rexión non se dirixe cara a unha nova hexemonía, senón cara a unha competencia máis complexa entre múltiples centros de poder.
A decisión de Washington de negociar con Teherán constitúe, por si mesma, un dos indicadores máis reveladores do balance destes meses. Se a guerra comezou con discursos centrados na destrución do programa nuclear iraniano, o cambio de réxime e a reconfiguración do equilibrio rexional, a diplomacia reaparece agora como a única vía capaz de ofrecer unha saída sustentable. A negociación non certifica unha vitoria iraniana, pero tampouco unha vitoria estadounidense ou israelí. Máis ben reflicte o recoñecemento mutuo de que ningún dos actores conseguiu alcanzar plenamente os obxectivos que se fixara ao inicio do conflito.
Cento nove días despois do comezo da guerra, e cando Estados Unidos e Irán parecen aproximarse á sinatura dun acordo de entendemento en Suíza, ningunha potencia conseguiu impor plenamente a súa visión da orde rexional. Israel mantén unha superioridade militar indiscutible, pero non transformou decisivamente o contorno político que pretendía modificar. Irán demostrou unha notable capacidade de resistencia, aínda que afronta crecentes incertezas sobre o futuro da súa influencia rexional e sobre a súa capacidade para reconstruír unha economía profundamente tensionada. Estados Unidos segue a ser o actor externo máis poderoso, pero xa non posúe a capacidade de definir unilateralmente as regras do xogo.
Por todo iso, quizais dentro duns anos estes 109 días non sexan lembrados polo número de mísiles lanzados nin polas instalacións destruídas. Talvez sexan lembrados como o momento en que se fixo evidente que ningún actor podía impor por si só a orde rexional. A guerra non resolveu as rivalidades de Asia Occidental. Conectounas entre si. E, ao facelo, inaugurou unha etapa máis multipolar, máis fragmentada e tamén máis incerta ca a que existía antes do 28 de febreiro de 2026.
A negociación actualmente en marcha entre Washington e Teherán non invalida esta conclusión; máis ben confírmana.
Notas y referencias
[1] Hussein Banai, “America and Israel Have Different Endgames in Iran”, Foreign Affairs, 2026, disponible en: https://www.foreignaffairs.com/iran/america-and-israel-have-different-endgames-iran
[2] Ali Vaez, entrevistas y análisis sobre la guerra Irán-Israel y las negociaciones entre Washington y Teherán, International Crisis Group y Financial Times, 2026.
[3] Ishaan Tharoor, “The Iran War and the End of the Middle East”, The New Yorker, 2026, disponible en: https://www.newyorker.com/news/the-lede/the-iran-war-and-the-end-of-the-middle-east
[4] Marina Cappiello, “Danny Citrinowicz: sin cambio de régimen Irán no capitulará y el petróleo ya siente el impacto”, Shale24, 3 de marzo de 2026, disponible en: https://www.shale24.com/oil-gas/danny-citrinowicz-cambio-regimen-iran-capitulara-petroleo-ya-siente-impacto-n656
[5] Vali Nasr y Narges Bajoghli, “Iran’s New Grand Strategy”, Foreign Affairs, 2026, disponible en: https://www.foreignaffairs.com/iran/irans-new-grand-strategy
[6] Yeganeh Torbati y Bozorgmehr Sharafedin, “How Revolutionary Iran Became a Mafia State”, New Lines Magazine, 2026, disponible en: https://newlinesmag.com/podcast/how-revolutionary-iran-became-a-mafia-state/
[7] Kian Sharifi, “The Islamic Republic Has Not Found a New Grand Strategy. It has bureaucratized the old one”, 2026, disponible en: https://kian.substack.com/p/the-islamic-republic-has-not-found
[8] Meir Javedanfar, “How Iran Could Survive the War but Lose the Peace”, Engelsberg Ideas, 2026, disponible en: https://engelsbergideas.com/essays/how-iran-could-survive-the-war-but-lose-the-peace/
[9] Peiman Salehi, “Former Separate Files No More: Lebanon and Iran’s Regional Strategy”, Mondoweiss, 2026, disponible en: https://mondoweiss.net/2026/06/former-separate-files-no-more
[10] Trita Parsi, “Netanyahu Defies Trump and Strikes Again”, 2026, disponible en: https://tritaparsi.substack.com/p/netanyahu-defies-trump-and-strikes
[11] “La ofensiva israelí en el sur de Líbano: tres meses de devastación e impunidad”, El País, 5 de junio de 2026, disponible en: https://elpais.com/internacional/2026-06-05/la-ofensiva-israeli-en-el-sur-de-libano-tres-meses-de-devastacion-e-impunidad.html
[12] “Limbo in the South: Despite Ceasefire, Lebanon’s Displaced Still Await Political Pathway”, Progressive International, 4 de junio de 2026, disponible en: https://progressive.international/wire/2026-06-04-limbo-in-the-south-despite-ceasefire-lebanons-displaced-still-await-political-pathway/es/
[13] Amir Handjani, “The Iran War Has Remade the Gulf”, Foreign Policy, 26 de mayo de 2026, disponible en: https://foreignpolicy.com/2026/05/26/iran-war-persian-gulf-uae-saudi-trump-usa/
- Susana Mangana, “La guerra y el nuevo equilibrio regional: Oriente Medio más allá de Irán”, Instituto Galego de Análise e Documentación Internacional (IGADI), 3 de junio de 2026, disponible en: https://www.igadi.gal/es/analise/a-guerra-e-o-novo-equilibrio-rexional-oriente-medio-mais-ala-de-iran/
[15] International Crisis Group, “The Strait of Hormuz”, Global Flashpoint, 2026; Louise Rasmussen y Kanjyik Ghosh, “Shipping companies divert vessels around Cape of Good Hope after strikes on Iran”, Reuters, 2026; y Wall Street Journal, “Yanbu Exports at Record Pace as Saudi Bypasses Hormuz”, 2026.
