Mentres a atención internacional continúa concentrada nos intercambios militares entre Irán, Israel e Estados Unidos, unha transformación máis profunda comeza a perfilarse en Oriente Medio. A cuestión xa non é unicamente se haberá un acordo nuclear ou quen logrará impor as súas condicións na negociación actual. A pregunta máis relevante é outra: que tipo de orde rexional está a emerxer a partir desta guerra?
Os sinais acumulados durante as últimas semanas suxiren que o conflito está a acelerar cambios que transcenden os propios contendentes e afectan ao conxunto das relacións de poder na rexión. En realidade, moitas destas transformacións xa estaban en marcha antes de que comezase a confrontación actual, pero a guerra parece actuar como catalizador de dinámicas que viñan desenvolvéndose de maneira gradual.
Durante décadas, a arquitectura de seguridade de Oriente Medio apoiouse sobre un principio relativamente estable: a primacía estratéxica estadounidense. Aínda que con matices e tensións, Washington actuaba como garante último do equilibrio rexional, mentres os seus aliados árabes confiaban no paraugas de seguridade norteamericano para conter ameazas externas.
Ese esquema comezou a mostrar sinais de desgaste moito antes da guerra actual. A retirada estadounidense de Afganistán, a crecente concentración estratéxica de Washington na rexión Asia-Pacífico e a percepción de respostas insuficientes ante ataques contra infraestruturas enerxéticas sauditas xa alimentaran dúbidas nas capitais do Golfo. Porén, o conflito con Irán parece estar a acelerar unha reflexión que se viña desenvolvendo de maneira silenciosa.
Arabia Saudita constitúe probablemente o exemplo máis significativo. Durante anos, Riad considerou Teherán como o seu principal rival rexional. Porén, desde o restablecemento das relacións diplomáticas impulsado por China en 2023, a dirección saudita mostrou unha crecente preferencia pola desescalada e pola estabilidade rexional. A prioridade de Mohammed bin Salman xa non é a confrontación permanente con Irán, senón garantir as condicións necesarias para desenvolver o seu ambicioso programa de transformación económica, atraer investimentos e consolidar os obxectivos da Visión 2030.
A guerra actual reforzou esta tendencia. Para Arabia Saudita, os Emiratos Árabes Unidos, Qatar e mesmo Omán, o principal risco non reside unicamente na capacidade militar iraniana, senón na posibilidade dunha desestabilización prolongada que afecte as rutas enerxéticas, o investimento estranxeiro e os grandes proxectos de diversificación económica que sustentan as súas estratexias nacionais.
Desde esta perspectiva, resulta cada vez máis evidente que Arabia Saudita emerxe como unha das principais potencias bisagra do novo Oriente Medio. Mantén a súa asociación estratéxica con Estados Unidos, desenvolve relacións económicas cada vez máis intensas con China, conserva canles diplomáticas abertas con Irán e aspira a converterse nun centro financeiro, tecnolóxico e loxístico de alcance global. Máis que aliñarse plenamente cunha soa potencia, Riad busca maximizar a súa autonomía de decisión nun contexto internacional crecente de incerteza.
Nos centros de análise internacionais emprégase con frecuencia o concepto de hedging para describir este comportamento. O termo podería traducirse como unha estratexia de diversificación ou cobertura estratéxica: manter múltiples opcións abertas, evitar dependencias excesivas e preservar marxes de manobra fronte a escenarios cambiantes. O que observamos hoxe en Arabia Saudita, nos Emiratos ou en Qatar responde precisamente a esta lóxica.
Neste contexto, a evolución recente das relacións entre Washington e Xerusalén adquire especial relevancia. A chamada telefónica realizada por Donald Trump ao primeiro ministro Benjamin Netanyahu o pasado 1 de xuño reflicte tensións que dificilmente poden interpretarse como simples diferenzas tácticas. Segundo diversas informacións, Trump tería expresado o seu malestar pola continuidade dos bombardeos israelís sobre Beirut e o sur do Líbano nun momento especialmente delicado para as negociacións indirectas con Teherán.
A cuestión é significativa porque Irán insistiu reiteradamente en que calquera proceso de desescalada debe contemplar tamén a fronte libanesa. Desde a perspectiva iraniana, resulta difícil avanzar cara a fórmulas de compromiso mentres continúan operacións militares que afectan un dos seus principais aliados rexionais. O relevante non é unicamente a posición iraniana, senón o feito de que Washington parece cada vez máis consciente de que os obxectivos israelís e estadounidenses non son necesariamente idénticos.
Israel continúa priorizando a neutralización de ameazas vinculadas a Hizbulá e á denominada rede de resistencia rexional. Estados Unidos, en cambio, parece máis interesado en evitar unha escalada incontrolable que comprometa a estabilidade enerxética global ou dificulte eventuais acordos que permitan reducir tensións. Ambas estratexias poden coincidir parcialmente, pero non sempre avanzan ao mesmo ritmo nin perseguen exactamente os mesmos fins.
Algúns analistas, entre eles Vali Nasr, profesor da School of Advanced International Studies (SAIS) da Universidade Johns Hopkins, suxeriron incluso que determinadas iniciativas recentes de Washington poderían interpretarse como intentos de compartir cos seus aliados árabes parte dos custos políticos e económicos da estabilización rexional. As discusións sobre posibles mecanismos de financiamento para a reconstrución iraniana ou sobre novos esquemas de cooperación rexional reflectirían unha realidade cada vez máis evidente: Estados Unidos segue a ser indispensable, pero xa non pode xestionar en solitario a orde rexional.
Existe ademais un actor cuxa situación resume moitas das contradicións da guerra actual: Iraq. Aínda que raramente ocupa os titulares, Bagdad atópase atrapado entre intereses contrapostos. Mantén estreitos vínculos políticos, económicos e relixiosos con Irán, pero ao mesmo tempo depende da cooperación con Estados Unidos e da estabilidade rexional para soster a súa propia recuperación. A recente formación dun novo goberno tras meses de bloqueo político ilustra precisamente a fraxilidade destes equilibrios. Cada escalada entre Washington, Teherán e Israel incrementa a presión sobre as autoridades iraquís, expostas á actividade de milicias proiranianas, ás tensións internas e ao risco de converterse novamente nun escenario indirecto de confrontacións alleas. En moitos sentidos, Iraq representa un dos grandes prexudicados invisibles do conflito: un país que non decide a guerra, pero que soporta unha parte importante das súas consecuencias.
Este desacoplamento relativo entre prioridades estadounidenses, israelís e árabes prodúcese ademais nun escenario onde novos actores incrementaron a súa influencia. China xa non é unicamente un socio comercial das monarquías do Golfo. O seu papel na reconciliación entre Arabia Saudita e Irán demostrou unha capacidade de mediación que resultaría impensable hai apenas unha década.
Porén, existe un risco analítico frecuente: substituír o vello «todo pasa por Washington» por un novo «todo pasa por Pequín». A realidade é bastante máis complexa. O que está a ocorrer é unha progresiva asianización dos horizontes estratéxicos do Golfo.
Máis alá de China, a rexión está ampliando os seus vínculos con outras potencias asiáticas. A India ocupa unha posición particularmente relevante. Ademais de ser un dos principais compradores de enerxía de Oriente Medio, Nova Deli intensificou a súa cooperación económica, tecnolóxica e loxística con Arabia Saudita, os Emiratos Árabes Unidos e Qatar. Proxectos como o Corredor Económico India-Oriente Medio-Europa (IMEC) ilustran ata que punto o futuro económico do Golfo se proxecta cada vez máis cara a Asia. Esta evolución reflicte unha transformación estrutural de longo alcance: gran parte da enerxía do Golfo xa flúe cara aos mercados asiáticos e unha porción crecente das súas expectativas de crecemento económico depende deles.
Neste contexto, a India aparece como un dos beneficiarios silenciosos da transformación rexional. Mentres a atención internacional se concentra nas tensións entre Irán, Israel e Estados Unidos, Nova Deli fortalece discretamente os seus vínculos económicos e estratéxicos coas principais economías do Golfo, consolidando unha presenza que probablemente aumentará durante a próxima década.
A crecente aproximación entre os Emiratos Árabes Unidos e a India ilustra ademais outra dimensión desta transformación. Abu Dabi parece considerar que unha parte substancial da súa proxección económica e tecnolóxica futura pasa polo mercado indio. Esta evolución modifica equilibrios tradicionais con Paquistán e demostra que as relacións de poder en Oriente Medio xa non se articulan exclusivamente mediante alianzas militares. Os investimentos, os mercados laborais, a débeda, a conectividade aérea, os corredores comerciais e a cooperación tecnolóxica convertéronse en instrumentos de influencia xeopolítica de primeira orde.
Algúns especialistas describen este fenómeno mediante o concepto de weaponized interdependence, é dicir, a utilización estratéxica das dependencias económicas e financeiras para influír sobre outros actores. As relacións entre os Emiratos e Paquistán ofrecen un exemplo ilustrativo. A importancia dos traballadores paquistanís no Golfo, a cooperación financeira, os investimentos, determinados proxectos de infraestrutura e os vínculos comerciais outorgan a Abu Dabi ferramentas de presión que transcenden amplamente o terreo militar tradicional. A influencia xa non se exerce unicamente mediante bases militares ou alianzas de seguridade; tamén pode despregarse a través das redes económicas que conectan os Estados.
O resultado é unha rexión crecente multipolar onde os actores locais dispoñen de maiores marxes de manobra. Lonxe de aliñarse automaticamente cunha ou outra potencia, as capitais árabes desenvolven estratexias máis flexibles, diversificando alianzas e evitando dependencias excesivas.
Esta transformación afecta tamén á maneira en que se percibe Irán. Aínda que continúa a ser considerado un competidor estratéxico por moitos gobernos árabes, xa non aparece necesariamente como o inimigo prioritario que articulaba toda a política rexional. A estabilidade, o investimento, o desenvolvemento económico e a xestión de riscos parecen ocupar hoxe un lugar cada vez máis central nas axendas gobernamentais.
Por suposto, isto non significa que as rivalidades desaparecesen nin que a rexión avance cara a unha harmonía duradeira. As diferenzas seguen a ser profundas e os conflitos continúan abertos en múltiples escenarios. Porén, si parece indicar que a lóxica predominante xa non é exclusivamente a da confrontación ideolóxica ou xeopolítica.
Quizais a principal ensinanza desta guerra sexa precisamente esa. Mentres gran parte do debate internacional segue concentrándose na cuestión nuclear iraniana ou na evolución inmediata das operacións militares, Oriente Medio parece estar entrando nunha fase distinta. Unha fase marcada pola procura de equilibrios máis complexos, polo ascenso de novos mediadores, pola crecente conexión con Asia e por unha autonomía estratéxica cada vez maior de actores que durante décadas dependeron case exclusivamente de Washington.
A guerra non só está a redefinir as relacións entre Irán, Israel e Estados Unidos. Tamén está obrigando Arabia Saudita, os Emiratos, Qatar, Omán, Iraq e mesmo actores asiáticos como a India a reposicionarse dentro dunha arquitectura rexional cada vez máis complexa. Quizais por iso a pregunta decisiva xa non sexa quen gañará esta guerra, senón que tipo de Oriente Medio emerxerá despois dela. E todo indica que será unha rexión máis multipolar, máis conectada con Asia e cada vez menos estruturada arredor do monopolio estratéxico que Estados Unidos exerceu durante boa parte do período posterior á Guerra Fría.
