Non moitos saben en Galicia, que non debe existir un libro de Xeografía xeral en todo o planeta que, ao describir os tipos de costas, non mencione as rías galegas: cordóns montañosos perpendiculares á costa (en fin, non tanto pero…) que se somerxen no mar e cuxos vales fluviais intermontanos resultaron invadidos polo mar. Nelas somerxe e desaparece a cordilleira Cantábrica. Posúen portos protexidos, numerosas cidades e aldeas aséntanse nas súa costas, praias de soño, riquezas naturais, o seu microclima… pero tamén foron escenarios de batallas e testemuñas de catástrofes, naturais pero tamén debidas á acción humana.
E ao deterioro ambiental, sumáse hai menos de 50 anos o descubrimento do buraco da capa de ozono, comprobándose unha aceleración dos efectos dos cambios climáticos a escala mundial. Xa estaba a desaparecer o mar de Aral polos canais de regadío que sacrificaron os ríos que o alimentaban, nos Países Baixos desaparecían os pólderes para gañar terra ao mar, cambiábase o curso do río valenciano (entre outros), desertizábase o Sahel africano…
A gravidade da situación e as súa consecuencias fixo que en 1971 se adoptase un tratado internacional, a Convención de Ramsar, asinada na cidade homónima en Irán e con sé en Gland -Suíza-, para conservar e utilizar de maneira racional os humidais –non só os costeiros– e os seus recursos. Estes ecosistemas resultan fundamentais para conservar a biodiversidade (aves migratorias, vida mariña, etc.), a regulación da auga (mitigar inundacións, secas) e, en definitiva, o benestar humano, ao contribuír coa súa saúde ambiental a mitigar os efectos do cambio climático.
Desde entón elaborouse un listado de humidais de importancia internacional que pasaron a integrar os “sitios Ramsar” e a estar protexidos pola comunidade internacional. Actualmente, máis de 170 países asinaron a Convención e designaron máis de 2.400 sitios Ramsar en todo o mundo.
É un tratado internacional independente, non pertence ás Nacións Unidas (ONU) malia que traballa en cooperación con organismos da ONU como a UNESCO (que protexe o patrimonio cultural e natural da humanidade), o PNUMA (Programa de Nacións Unidas para o Medio Ambiente) e a Convención sobre a Diversidade Biolóxica (CDB), ademais doutras organizacións internacionais para a conservación dos humidais.
Cando se aproba un novo “sitio Ramsar”, este non só adquire o recoñecemento internacional como tal, senón que accede a axuda técnica, financeira, cooperación e protección ante ameazas e asesoramento para lograr -se corresponde- o turismo sostible. Pero da mesma maneira, os países que incorporan “sitios” adquiren obrigas: a comunidade debe conservar, monitorizar, reportar incidentes e usar racionalmente eses espazos.
O meu primeiro contacto con esta convención ocorreu nos anos 90, cando asistín representando a Alemaña a un obradoiro en Letonia sobre o mar Báltico (sitio Ramsar: Liepaja). Asistimos representantes de once países involucrados. Ante calquera decisón, obviamente Galicia ten moi facilitadas as tarefas ao non necesitar consenso con outros países para elevar propostas de “sitios Ramsar”.
O 2 de febreiro de 2024, Día Mundial dos Humidais, Galicia xa contaba con seis sitios galegos na lista Ramsar: a ría de Ortigueira e Ladrido; a lagoa e areal de Valdoviño; o complexo intermareal Umia-O Grove-A Lanzada; o complexo das praias, lagoa e duna de Corrubedo; a ría de Ribadeo; e o Parque Nacional Marítimo-Terrestre das Illas Atlánticas (destaca a riqueza de especies de peixes migratorios como sábalo, salmón atlántico, reo, anguía e lamprea mariña, e de aves acuáticas reprodutoras como o alavanco.).
O caso das dunas de Corrubedo é paradigmático. Comezou coa alarma pola redución das dunas debida á extracción por camións de empresas construtoras. A partir de entón establecéronse medidas moi estritas. Actualmente podemos aproximarnos a elas seguindo un sendeiro elevado de madeira para non deteriorar o medio circundante. Aínda así, a Natureza –tarde ou cedo– é a que dita as regras… As dunas seguiron erosionándose… Non existe mellor arma que a prevención.
De todos os xeitos, resulta clave multiplicar os sitios Ramsar para promover a conservación e posta en valor dos espazos naturais tan variados en Galicia e protexer a notable riqueza de flora e fauna, destacando especies ameazadas e hábitats prioritarios.
Polo momento os “sitios” son costeiros, malia que Galicia ten innumerables zonas verdes no seu interior, con ríos, regatos, fervenzas e ecosistemas moi ricos e distintivos.
Outro exemplo é o esteiro do río Miño, que abarca unha superficie de máis de 860 hectáreas nos concellos da Guarda e O Rosal e non está incluído na lista Ramsar.
En momentos nos que o medio ambiente pode estar comprometido, existen instrumentos internacionais contundentes para protexelo.
Nota da autora: “Non recibín ningún tipo de compensación (económica ou non) por escribir este artigo, non teño conexión material coas marcas, produtos ou servizos que mencionei e a miña opinión é independente.”
