No caso español, a crise de confianza nas institucións non constitúe un fenómeno recente, mais si experimentou unha intensificación notable na última década, en paralelo coa expansión das plataformas dixitais. A democracia representativa descansa sobre un elemento fundamental, a confianza. Sen ela, o sistema perde capacidade de integración, increméntase o desapego cidadán e redúcese a disposición á participación política. É precisamente neste punto onde as redes sociais desempeñan un papel ambivalente, oscilando entre a ampliación das capacidades democráticas e a súa desestabilización.
Dunha banda, estas plataformas democratizaron o acceso á información, reducindo as barreiras de entrada ao espazo público. Calquera individuo pode hoxe informarse, emitir opinións e participar no debate colectivo sen necesidade de intermediarios tradicionais. Esta apertura supuxo unha transformación sen precedentes na estrutura comunicativa das democracias contemporáneas(1). Non obstante, esta mesma lóxica de apertura leva aparellados efectos disfuncionais que afectan directamente á calidade do debate público.
Un dos máis salientables é a expansión da desinformación. En España, diversos estudos sinalan que a maior parte da cidadanía percibe estar exposta a noticias falsas (2). As redes sociais actúan como vectores de difusión rápida e masiva destes contidos, moitas veces carentes de verificación ou contexto. O resultado é unha cidadanía máis exposta á confusión, cunha capacidade reducida para discriminar información fiable e, en consecuencia, máis vulnerable á manipulación política e mediática.
Este fenómeno está estreitamente ligado á formación de burbullas ideolóxicas, resultado directo do funcionamento dos algoritmos de recomendación. Estes sistemas priorizan contidos afíns ás preferencias previas dos usuarios, limitando a exposición a perspectivas divergentes. A consecuencia é unha reforzada homoxeneización das crenzas e unha diminución do pluralismo informativo efectivo (3). A sociedade tende así a fragmentarse en comunidades discursivas estancas, o que dificulta o diálogo e incrementa a polarización.
A polarización, pola súa banda, ten efectos directos sobre a confianza institucional. Cando o adversario político deixa de ser percibido como lexítimo e pasa a ser considerado unha ameaza, redúcese a capacidade de consenso e intensifícase a percepción de conflito permanente.
Ademais, as redes sociais transformaron profundamente as estratexias de comunicación política. Partidos e liderados adaptaron as súas mensaxes a formatos máis inmediatos, emocionais e simplificados, priorizando a visibilidade e a capacidade de viralización fronte á profundidade argumentativa. Durante as eleccións xerais de 2023, esta tendencia fíxose especialmente evidente en plataformas como Twitter, Instagram ou TikTok(4), onde a lóxica da atención condicionou o contido político. Este proceso contribúe a unha simplificación do discurso público que pode empobrecer o debate democrático.
En contextos de crise, o impacto das redes sociais sobre a confianza institucional intensifícase. A pandemia da Covid-16 ofreceu un exemplo paradigmático: a circulación de información contraditoria ou non verificada nas plataformas dixitais incidiu directamente na percepción cidadá da xestión pública. Cando a información carece de coherencia ou credibilidade, a confianza nas institucións deteriorase con rapidez.
Paralelamente, as redes amplifican a visibilidade de contidos relacionados coa corrupción, a ineficacia ou o conflito político. A exposición constante a este tipo de narrativas contribúe a xerar unha percepción máis negativa da realidade institucional, independentemente de que esta se corresponda ou non cos datos obxectivos. Así, constrúese unha realidade mediada na que o pesimismo político se converte nun marco dominante.
Ao final, as redes sociais operaron como un acelerador dunha crise de confianza preexistente. Non constitúen a causa única da súa erosión, pero si un factor determinante na súa intensificación. O desafío non reside, polo tanto, na súa eliminación —algo inviable nunha sociedade dixitalizada— senón na redefinición do seu papel dentro do ecosistema democrático.
Notas ao pé de páxina
- Véxase: https://www.pewresearch.org/internet/
- Informe Reuters Institute Digital News Report: https://www.digitalnewsreport.org/
- Pariser, E. (2011). TheFilterBubble. Máis información: https://perio.unlp.edu.ar/catedras/comunicacionpolitica3/wp- content/uploads/sites/18/2025/03/E.-Pariser.-El-filtro-burbuja.pdf
- Moreno-Cabanillas, A., Castillero-Ostio, E. y Serna-Ortega, Á. (202 4). El impacto de las redes sociales en la campaña política: Elecciones Generales de 2023 en España. Redmarka. Revista de Marketing Aplicado, vol 28, núm. 1, 56 -76. https://doi.org/10.17979/redma.2024.28.1.10114Recibido el 29 de noviembre de 2023 Aceptado el 23 de abril de 2024
Recursos
Piqueiras-Conlledo P. y Perales-García C. (2023). La relación entre las redes sociales y la confianza pública en una situación de emergencia: análisis de la sociedad española. Estudios sobre el Mensaje Periodístico, 26(2), 337-346. https://doi.org/10.5206/esmp.86464
Gastón Scartascini, C. (2021). El impacto de las redes sociales en la confianza. Banco Interamericano de Desarrollo. https://www.iadb.org/es/blog/investigacion-para-el- desarrollo/el-impacto-de-las-redes-sociales-en-la-confianza
Las redes sociales y su impacto en la democracia – Consultora Empatía Social. (2022, 21 noviembre). https://www.empatiasocial.es/2022/11/21/las-redes-sociales-y-la- democracia/
Accede ao conxunto da serie desde a ficha da autora
