A principal novidade é a creación dos Plans de Asociación Nacionais e Rexionais (NRPPs), que substituirán os máis de 500 programas actuais por un único plan por Estado membro. Estes plans integrarán políticas ata agora diferenciadas como a Política de Cohesión, a Política Agraria Común (PAC), a política marítima e pesqueira, e mesmo programas sociais. A lóxica detrás desta fusión é a simplificación e a orientación a resultados, seguindo o modelo do Mecanismo de Recuperación e Resiliencia (MRR) do NextGenerationEU.
Porén, esta centralización esperta preocupacións en España, onde o modelo autonómico podería verse erosionado. Dito abertamente, quen goberne na primavera de 2027 ten a oportunidade de facer una reforma encuberta do noso estado autonómico. A nova estrutura outorga un maior poder (aínda) aos gobernos centrais (é dicir ao Ministerio de Facenda e concretamente á Secretaría Xeral de Fondos Europeos), relegando ás CC.AA a un papel secundario na planificación e execución dos fondos europeos. Isto supón un risco para a subsidiariedade e a gobernanza multinivel, principios fundamentais da UE, esenciais para garantir a participación dos territorios. Os Presidentes dos grupos da -ata as anteriores eleccións- Gran Coalición europea (populares, socialdemócratas, liberais e verdes- acaban de escribir a Von der Leyen pedindo a retirada da proposta por estas razóns.
En Galicia, a situación é especialmente delicada. A experiencia recente cos fondos europeos amosa desigualdades na distribución territorial. Segundo datos do Consello de Contas, en 2023 só o 3,7 % dos fondos europeos xestionados pola Xunta foron executados directamente polos concellos, e case un terzo dos municipios galegos non recibiron ningún recurso. As sete cidades principais acaparan a metade dos fondos, mentres que os concellos máis pequenos, especialmente nas provincias de Lugo e Ourense, seguen quedando á marxe.
A proposta da Comisión tamén non garante partidas específicas para o desenvolvemento rural ou urbano (que agora supoñen un 8% tanto dos fondos FEDER e da CAP), o que podería afectar negativamente a programas como o LEADER, fundamentais para o tecido socioeconómico das zonas máis despoboadas. A definición de despoboamento que este autor promoveu con éxito e que figura no Regulamento FEDER actual desaparece, sen que a Comisión se teña animado a incluír a nova definición que si formulou no 9º Informe da Cohesión Territorial.
A nivel estatal, España enfróntase ao desafío de reformular a súa estratexia de investimento público, xa que os fondos xa non estarán preasignados, senón condicionados ao cumprimento de reformas e obxectivos europeos, coma co MRR. Isto implica unha maior competencia por acceder aos recursos, especialmente en áreas como a innovación, a defensa ou a transición ecolóxica.
Neste contexto, a Xunta está a mobilizarse. A recente Declaración Galicia asinada pola Delegación Española do Comité das Rexións (iniciativa inusual ao ser un dos poucos espazos de consensos entre presidentes autonómicos e o liderado da FEMP), reclama un orzamento “xusto” que respecte o papel das administracións territoriais. A defensa da cohesión territorial, da participación territorial e da continuidade de fondos específicos para o desenvolvemento local son as principais demandas.
Ata aquí a narrativa estándar do que está a acontecer.
Ata finais de 2025 (o programas de Galicia dos Fondos Estruturais aprobáronse a finais de 2022) Galicia leva executado concretamente 2.5% do seu orzamento asignado. Isto non é excepcional dado que coincidiu co peche do orzamento 2014-2020 (que se podía gastar ata Decembro de 2023), coa choiva de millón do Plan de Recuperación (que hai que gastar ata agosto de 2026 e que a metade está sen asignar). Por iso, os programas actuais de Galicia apenas conteñen detalles de como se van gastar, a que é de lonxe a primeira partida inversora galega. Por exemplo, en despoboamento malia o xa identificado polo Consello de Contas, e que o goberno galego se sume ao chamado “Acordo Rural”. Pois ben, o Vicepresidente Fitto lanzou en maio a posibilidade dunha reforma drástica dos Programas actuais para polos ao día e acelerar o gasto. Galicia ten ata decembro do 2025 para facelo e non se coñece que o vaia facer.
Ademais España recibe a partires de xaneiro de 2026, otros 8.000 euros adicionais do fondo Social para o Clima (un fondo de 88.000 millóns a maiores de todos os fondos anteriores. A Xunta afirma que trasladará á UE os proxectos galegos que optan a financiamento do Fondo Social polo Clima ante a deixadez de funcións do Goberno central. Ou o que é o mesmo, o goberno central prosegue a vía iniciada co MRR de querer gardar todas as cartas, mesmo en materias de competencia autonómica. E as Comunidades , coma xa paso una célebre Conferencia de Presidentes con Von der Leyen para o reparto do Plan de Recuperación, en vez de facer exercicio da chamada “cogobernanza” entran nunha usura particularista coma cando co MRR Euskadi e Galicia, que supoñen menos do 10% da poboación española, pedían para sí a metade do Plan de Recuperación. Tamén co gallo do Fondo Social Climático, se definiu por primeira vez en Dereito comunitario o concepto de pobreza de Transporte. Concepto co que o Ministerio de Transportes xa está a traballar, e que terá un impacto na ordenación do noso territorio, así coma revisar o sempre polémico mapa de concesións. Para rematar agora que a Xunta volveu prometer recentemente que está a traballar na elaboración dun estatuto de pequeno municipio (logo do globo sonda de relanzar a fusión de concellos), o Ministerio de Reto está a traballar coas CCAA na definición de áreas funcionais, que serán claves para o reparto dos fondos europeos.
Non se coñece, certamente na nosa sé parlamentaria, que se discuta de nada disto.
Descarrega desde aquí o Informe anual Nós No Mundo 2024-2025
Podes coñecer as 16 edicións do Informe Nós No Mundo aquí.
