Coñécese co nome de “Guerra Fría” o enfrontamento que comeza ao rematar a Segunda Guerra Mundial, coa perda do poder hexemónico de Europa, entre dúas potencias en crecemento, EE. UU. e a URSS, que queren ocupar o seu lugar, liderando dous bloques —o do oeste, capitalista, e o do leste, comunista, con as súas propias alianzas e países satélites.
A Guerra Fría estendeuse no tempo dende o final da Segunda Guerra Mundial ata a disolución da Unión Soviética en 1991, e chamóuselle “fría” porque ningún dos dous bandos tomou accións directas contra o outro; porén, si houbo conflitos derivados e guerras subsidiarias. As razóns deste enfrontamento foron ideolóxicas, políticas, económicas e propagandísticas.
Como explicamos nos dous artigos anteriores desta serie, e segundo Nye —quen acuñou o termo—, o soft power refírese á capacidade dos Estados para influír, en lugar de coaccionar, empregando tres ferramentas principais: cultura, valores e política. Nun contexto coma este, o concepto de poder brando adquire unha relevancia fundamental: as súas actuacións movíanse polo desexo de gañar presenza e influencia, buscando argumentos que os lexitimasen a través da cultura, a arte, o deporte e os medios de comunicación, en vez de mediante a forza militar directa.
Durante a Guerra Fría, a propaganda converteuse nunha arma esencial para moldear opinións e comportamentos, tanto a nivel interno coma internacional. O seu obxectivo era influír psicoloxicamente sobre a sociedade. Este fenómeno non é novo, pero puxo de manifesto neste período que o control do relato e a súa amplificación convértense nun elemento clave para “gañar unha guerra sen guerra”.
A URSS quería proxectar unha imaxe de poder, unidade, progreso e superioridade ideolóxica, mentres que os Estados Unidos pretendían transmitir —en contraste coa ameaza opresora e totalitaria do comunismo representado pola Unión Soviética— a imaxe de ser o líder do “mundo libre”, o paladín da democracia e da liberdade, posicionándose como o país das oportunidades.
A arte, a fotografía e a iconografía en xeral, durante a Guerra Fría, foron moito máis ca unha expresión estética: convertéronse nunha arma estratéxica para reforzar ideoloxías, xustificar sistemas políticos e conquistar o imaxinario global a través de estilos, temas e mensaxes coidadosamente seleccionados para servir aos intereses de cada bloque.
Outra ferramenta clave do soft power, empregada como escaparate para mostrar unha suposta superioridade e preeminencia, foi o deporte. Na URSS, o deporte consolidouse como un piar da sociedade e un instrumento de propaganda. O investimento estatal en infraestruturas e programas deportivos foi enorme e buscaba amosarlle ao mundo a capacidade do sistema socialista. Pola outra banda, os Estados Unidos utilizaron o deporte e episodios como o boicot aos Xogos Olímpicos de Moscova de 1980 para posicionarse como defensores da liberdade e da moralidade.
Pola outra banda, o cine desempeñou un papel central como instrumento propagandístico e de soft power. Na URSS, a industria cinematográfica foi posta ao servizo do Estado para reforzar os ideais bolxeviques e construír o culto ao líder, mentres que, nos Estados Unidos, especialmente nos anos 80 baixo a presidencia de Ronald Reagan (non esquezamos que fora actor), o cinema utilizouse para restaurar o orgullo nacional e difundir valores patrióticos.
Filmes como Rocky IV, Rambo ou Top Gun representaron a loita simbólica entre o “mundo libre” e o “inimigo opresor”, exaltando a liberdade, o individualismo e o heroísmo estadounidense fronte á deshumanización e ao colectivismo soviético. O impacto do cinema foi tal que, como anécdota, observouse que xusto despois da estrea de Top Gun, o recrutamento na Mariña estadounidense aumentou de maneira espectacular.
Podemos concluír, tras o exposto, que a Guerra Fría foi, en esencia, unha batalla polas mentes e os corazóns de millóns de persoas en todo o mundo, e que o soft power foi a súa principal arma, xa que permitiu a ambos bloques proxectar unha imaxe de superioridade moral, cultural e tecnolóxica, buscando atraer aliados e desestabilizar o adversario sen recorrer á guerra aberta.
Neste contexto, a vitoria de Occidente non se debeu exclusivamente ao seu poderío militar ou económico, senón á súa capacidade para seducir, convencer e conquistar a través de símbolos, relatos e modelos de vida. O impacto do soft power foi profundo: para moitos mozos da Europa do Leste, o estilo de vida estadounidense era unha aspiración, un faro de liberdade e modernidade que o ríxido sistema soviético non podía ofrecer. Esta atracción cultural contribuíu a debilitar o bloque soviético desde dentro, minando a súa lexitimidade e acelerando o seu colapso.
A Guerra Fría demostrou, unha vez máis, que o poder de convencer e atraer resulta máis efectivo e duradeiro fronte á imposición e á forza.
