No debate público internacional, especialmente nos medios occidentais, a guerra adoita presentarse como un enfrontamento relativamente claro: un Estado —Irán— sometido a unha presión militar crecente por parte de Estados Unidos e Israel, nun contexto no que se especula coa posibilidade dun debilitamento progresivo do sistema político iraniano. Porén, esta lectura resulta insuficiente para comprender a dinámica real do conflito. O que emerxe con maior claridade a partir de análises recentes é que non existe unha única guerra, senón varias guerras superpostas, cada unha interpretada de forma distinta polos actores implicados.
Desde Washington, a guerra preséntase como unha combinación de presión militar e oportunidade diplomática. A narrativa dominante insiste en que a intensificación do conflito estaría a empurrar Irán cara á negociación. Nesta lóxica, a diplomacia non aparece como un xiro, senón como a consecuencia directa da eficacia da coerción. Esta lectura responde a unha forma de entender o poder profundamente arraigada na política exterior estadounidense, onde a presión sostida debería traducirse en concesións do adversario.
Porén, esta interpretación é frontalmente rexeitada desde Teherán. Como expresou o ministro de Asuntos Exteriores iraniano, Abbas Araghchi, o intercambio de mensaxes non equivale a unha negociación en sentido político. Aceptar ese encadre implicaría recoñecer que a apertura diplomática é froito da debilidade. Por iso, o discurso iraniano insiste no contrario: se existe unha posibilidade de negociación, é porque a estratexia de resistencia conseguiu modificar o cálculo do adversario.
Este punto resulta central para comprender a lóxica do conflito. Como sinalou a académica iraniano-estadounidense Narges Bajoghli, medir esta guerra exclusivamente en termos militares conduce a conclusións erróneas. Aínda que Irán estea a sufrir danos significativos en infraestrutura e capacidades, a cuestión clave non é se está a perder no campo de batalla, senón se está a acadar os seus obxectivos estratéxicos. Entre estes obxectivos atópanse resistir, evitar o colapso, encarecer o conflito e obrigar o adversario a recalibrar a súa posición.
Esta lectura atopa respaldo na análise de Vali Nasr, profesor da Universidade Johns Hopkins, quen insistiu en que interpretar Irán como un actor irracional constitúe un dos erros analíticos máis persistentes en Occidente. Lonxe de responder de forma caótica, Teherán segue unha lóxica coherente baseada na resistencia prolongada, a xestión do tempo e a adaptación a contextos adversos.
Nesta mesma liña, Ali Vaez, analista do International Crisis Group, sinalou en múltiples ocasións que un dos trazos definitorios do sistema iraniano é a súa capacidade de supervivencia. Máis ca impoñerse rapidamente sobre os seus adversarios, a República Islámica demostrou unha notable habilidade para absorber presión, adaptarse a contextos hostís e prolongar conflitos, seguindo unha estratexia de desgaste ata alterar o equilibrio inicial.
Desde esta perspectiva, instrumentos como o estreito de Ormuz adquiren unha relevancia estratéxica particular. Non se trata necesariamente dun bloqueo físico, senón da xeración de incerteza suficiente para alterar o comportamento de actores económicos clave, como armadores e aseguradoras. A ameaza —máis ca a acción— convértese nun mecanismo eficaz de presión, capaz de producir efectos globais sen necesidade dunha confrontación directa.
A esta disputa entre Washington e Teherán súmase unha terceira narrativa, a israelí, que introduce unha lóxica distinta. Mentres Estados Unidos mantén aberta a porta a unha posible negociación, Israel sinalou de forma reiterada a súa intención de continuar as operacións ata neutralizar o que considera ameazas existenciais, especialmente na fronte libanesa. A posibilidade de establecer unha zona colchón no sur do Líbano e as operacións asociadas a este obxectivo evidencian que non todos os actores comparten nin os mesmos tempos nin as mesmas prioridades estratéxicas.
A pesar destas diferenzas, existe un elemento de converxencia que merece atención. Os tres actores implicados recorreron, en distintos graos, a unha linguaxe de carácter relixioso para lexitimar as súas posicións e mobilizar apoios internos. En Estados Unidos, determinados sectores políticos encadraron o conflito en termos morais; en Israel, as referencias bíblicas serviron para inscribir a guerra nunha narrativa histórica de supervivencia; e en Irán, o discurso oficial integra de forma estrutural elementos relixiosos na súa interpretación do conflito. Sen que iso converta esta guerra nun enfrontamento estritamente relixioso, si contribúe a reforzar a súa presentación en clave existencial, elevando o conflito máis alá do xeopolítico e dificultando a construción de marcos compartidos para unha eventual desescalada.
Este desacoplamento entre narrativas non se limita ao plano estatal. Como amosan análises recentes sobre o debate interno iraniano, a guerra está a ser vivida de forma profundamente ambivalente dentro da propia sociedade. A oposición ao sistema político non se traduce automaticamente en apoio á intervención externa. Pola contra, o impacto directo do conflito tende a xerar dinámicas de cohesión defensiva, mesmo entre sectores críticos co goberno.
En paralelo, a diáspora iraniana reproduce estas tensións nun contorno distinto, onde as posicións se polarizan e onde, como analizou a psicóloga e profesora universitaria Anahita Mahdavi West, o debate se articula con frecuencia en termos excluíntes que dificultan a representación de posicións intermedias: “se non estás comigo, entón es un axente do réxime ou es islamista”. Lonxe de constituír un bloque homoxéneo, a diáspora convértese así noutro espazo de disputa sobre o significado do conflito.
Neste contexto, a análise de Ali Vaez resulta particularmente relevante. Segundo Vaez, o problema non radica unicamente na dificultade de comprender Irán, senón na desconexión entre o coñecemento experto dispoñible e os procesos reais de toma de decisións en Washington. Non é tanto unha falta de información como unha falta de integración dese coñecemento na estratexia política o que contribúe a explicar os erros de cálculo observados.
A acumulación destas dinámicas suxire que o conflito dificilmente poderá resolverse mediante esquemas convencionais. Como apuntan tanto Nasr como outros analistas da rexión, a ausencia dunha vitoria clara e a persistencia da guerra en múltiples niveis poderían converter este enfrontamento nunha demostración dos límites do poder, máis ca da súa eficacia.
Este escenario formula, ademais, un problema de saída que non pode resolverse nos termos nos que actualmente se formula. Como sinalaron análises recentes en publicacións especializadas en política internacional, a posibilidade dun alto o fogo duradeiro pasa necesariamente por abandonar posicións maximalistas por ambas partes. Nin a pretensión estadounidense de redeseñar de forma estrutural as capacidades estratéxicas iranianas, nin a aspiración de Teherán de traducir a súa resistencia nun recoñecemento pleno da súa marxe rexional parecen compatibles cunha desescalada inmediata.
Neste sentido, a viabilidade dunha negociación dependerá en gran medida da capacidade de construír un marco intermedio que permita a cada actor presentar o resultado como compatible co seu propio relato. Isto esixe non só canles de mediación cribles —como as impulsadas por actores rexionais con capacidade de interlocución en ambas partes—, senón tamén un acompañamento máis activo por parte de potencias con capacidade de influencia real, incluíndo Europa, China ou Rusia, que poidan contribuír a equilibrar a asimetría de posicións e a xerar incentivos para unha negociación efectiva.
Ao mesmo tempo, o desenvolvemento do conflito parece estar a producir un efecto paradoxal. Lonxe de debilitar de forma inmediata o sistema político iraniano, a guerra reforzou certos núcleos de poder internos, particularmente aqueles vinculados aos aparellos de seguridade, ao tempo que reduce a marxe de manobra de actores reformistas ou moderados. Como advertiu Karim Sadjadpour, a presión externa non necesariamente acelera a transformación política interna, senón que pode, en determinados contextos, contribuír ao seu bloqueo.
Neste sentido, a dinámica do conflito parece estar a favorecer unha reconfiguración interna do poder máis ca o seu debilitamento. A concentración de autoridade arredor de figuras e estruturas estreitamente vinculadas aos aparellos de seguridade, nun contexto de sucesión como o que se abre arredor de Mojtaba Jameneí, reforza a capacidade de adaptación do sistema. Noutras palabras, o réxime transfórmase, endurécese e resiste, pero non capitula, o que cuestiona un dos supostos iniciais de quen agardaban un colapso rápido.
Este conxunto de factores suxire que a saída ao conflito non dependerá unicamente da evolución militar, senón da capacidade dos actores implicados para redefinir os seus propios obxectivos en termos politicamente asumibles. En ausencia dese axuste, o risco non é só a prolongación da guerra, senón a consolidación dun equilibrio inestable no que ningunha das partes logre impoñerse, pero todas contribúan a intensificar os seus efectos.
En última instancia, o que está en xogo non é só o desenlace da guerra, senón a capacidade de cada actor para impor a súa interpretación da mesma. Porque neste conflito, máis alá dos avances militares ou dos retrocesos tácticos, o que se disputa é quen ten a autoridade para definir que aconteceu, quen gañou e baixo que condicións se pode considerar que a guerra rematou. E é precisamente nese terreo —o do significado— onde esta guerra segue aberta.
