Como diciamos nos anteriores artigos, a democracia liberal sostense sobre unha premisa básica, a confianza en que as institucións actúan no interese xeral. Cando esta premisa se erosiona de forma reiterada, o dano non é só reputacional, senón sistémico. Nas últimas décadas, España viviu unha sucesión de escándalos que contribuíron a consolidar unha narrativa de impunidade e desconexión entre elites políticas e cidadanía. Entre eles, o denominado Caso Gürtel constitúe un punto de inflexión. A sentenza da Audiencia Nacional en 2018 non só confirmou a existencia dunha trama de financiamento ilegal e adxudicación irregular de contratos públicos, senón que tivo consecuencias políticas inmediatas, ao desencadear unha moción de censura que alterou o equilibrio de poder no sistema político español (1).
De forma paralela, o caso dos ERE de Andalucía puxo de manifesto prácticas prolongadas de uso indebido de recursos públicos destinados a políticas sociais, reforzando a percepción de que a corrupción pode instalarse no funcionamento ordinario da administración. A estes episodios súmanse outros como o Caso Bárcenas, que introduciu no debate público a idea dunha contabilidade paralela en partidos políticos, ou o Caso Kitchen, que evidenciou o uso de estruturas estatais con fins partidistas. A ampla cobertura mediática destes casos amplificou o seu impacto, contribuíndo a consolidar unha percepción social de corrupción sistémica.
Porén, o elemento máis preocupante non é a existencia destes episodios, senón a súa reiteración e a sensación, amplamente estendida, de que as consecuencias non sempre son proporcionais nin inmediatas. Segundo datos do Centro de Investigaciones Sociológicas (CIS), a corrupción e a fraude levan anos situándose entre as principais preocupacións da cidadanía (2), o que evidencia que o problema transcende o ámbito xudicial para instalarse no imaxinario colectivo.
Esta percepción ten efectos directos sobre a calidade democrática. A desconfianza institucional tradúcese nunha menor participación política, tanto electoral como cívica (3). Cando unha parte significativa da cidadanía percibe que o sistema está viciado, redúcese o incentivo para implicarse nel, xerando un círculo vicioso no que a menor participación debilita os mecanismos de control democrático e facilita a reprodución de prácticas corruptas. Neste sentido, a corrupción non só erosiona a lexitimidade, senón que tamén altera os incentivos que sosteñen o funcionamento do sistema.
O impacto xeracional engade unha capa adicional de complexidade. As xeracións máis novas, socializadas nun contexto marcado por crises económicas, escándalos políticos e transformación dixital, amosan niveis especialmente elevados de desconfianza institucional (3). Para moitos destes cidadáns, a corrupción deixa de ser percibida como unha anomalía para converterse nun trazo estrutural do sistema político, o que compromete a súa disposición a participar activamente na vida pública.
O verdadeiro desafío, polo tanto, non reside unicamente na persecución da corrupción, senón na reconstrución da confianza. Isto require unha estratexia integral que combine sanción efectiva, transparencia institucional, rendición de contas e fortalecemento da ética pública. A corrupción non só implica a desviación de recursos, senón tamén a erosión de expectativas colectivas, a ruptura do vínculo entre representantes e representados e, en última instancia, o debilitamento da crenza compartida na democracia como sistema válido de organización política. Cando esa crenza se deteriora de forma sostida, o problema deixa de ser exclusivamente político para adquirir unha dimensión profundamente social e estrutural.
Notas ao pé de páxina
- Sentenza da Audiencia Nacional sobre o caso Gürtel (2018). Texto completo: https://www.poderjudicial.es/cgpj/es/Poder-Judicial/Noticias-Judiciales/El-Tribunal-Supremo-confirma-penas-de-hasta-51-anos-de-prision-para-los-procesados-en-el–caso-Gurtel-
- Centro de Investigaciones Sociológicas. Barómetros mensuais. Dispoñible en: https://www.cis.es/documents/20117/13665327/es3536mar.pdf/d6378a63-c26d-e2a0-7ab3-aed20d0cd656?version=1.0st=1765672740260
- Un estudio sobre la percepción de los estudiantes constata que los jóvenes confían en el sistema democrático pero disienten de cómo se les representa – Consejo Social de la ULPGC. (s. f.). https://csocial.ulpgc.es/un-estudio-sobre-la-percepcion-de-los-estudiantes-constata-que-los-jovenes-confian-en-el-sistema-democratico-pero-disienten-de-como-se-les-representa/
Recursos
Transparency International España. (2026b, febrero 10). Índice de Percepción de la corrupción 2025 – Transparency International España. Transparency International España. https://transparencia.org.es/actualidad/indice-de-percepcion-de-la-corrupcion-2025/
Salido, R. (2026, 10 febrero). España registra en 2025 su peor puntuación del siglo en el Índice de Percepción de la Corrupción. Euronews. https://es.euronews.com/2026/02/10/espana-2025-peor-puntuacion-siglo-indice-percepcion-corrupcion
TRADING ECONOMICS. (s. f.). Rango de Corrupción en España. https://es.tradingeconomics.com/spain/corruption-rank
Garrido, J. C. (2025, febrero 26). Análisis del Índice de Percepción de la Corrupción de Transparencia Internacional. EY – España. https://www.ey.com/es_es/the-cfo-agenda/analisis-indice-percepcion-corrupcion-transparencia-internacional
Accede ao conxunto da serie desde a ficha da autora
