Á elite gobernante da época convíñalle independizarse de Moscova, un centro de poder que xamais renunciaría a incrementar o seu control centralista, respaldado por un proceso de nivelación das diferenzas nacionais e a asimilación definitiva de tódolos pobos nun único ente «soviético» de fala exclusivamente rusa —política que hoxe o Kremlin aplica abertamente baixo a doutrina do «Russki Mir» (Mundo Ruso).
A independencia estatal foi ratificada pola cidadanía ucraína nun referendo por unha maioría esmagadora, pero a estrutura económica do novo país dependía plenamente do complexo económico unificado da Unión Soviética. Privados dese marco, diversos sectores da economía ucraína víronse desprovistos non só de compoñentes cardinais de produción, senón tamén de subministracións enerxéticas abondosas.
Moscova non tardou en intentar atraer a Kíiv cara a estruturas de integración neofederales —como a Comunidade de Estados Independentes (CEI), mandos militares unificados ou unións aduaneiras—, mentres as autoridades ucraínas buscaban equilibrar a autonomía nacional cunha profunda e fatal dependencia enerxética respecto a Rusia.
Co colapso do modelo económico soviético, a sociedade viuse inmersa nunha situación límite: traballadores e clases medias emprenderon unha loita desesperada pola supervivencia diaria, o que deixou escaso marxe para reflexionar sobre o desenvolvemento duna sociedade nacional moderna, máis alá da evidencia de que os antigos países do bloque socialista que optaron pola vía europea acadaron cotas de prosperidade significativamente superiores.
A política estatal, pola súa banda, oscilou de forma difusa entre os intereses dos socios occidentais desenvolvidos e os vínculos tradicionais con Moscova. Esta estratexia, bautizada polo presidente L. Kuchma como «multivectorial», tivo como vector prioritario evitar a confrontación co «irmán maior» do Kremlin. A pesar de acadar a reelección, Kuchma terminou decepcionando profundamente á nación, e o final do seu mandato estivo marcado por protestas masivas sen precedentes.
O inicio da presidencia do seu sucesor, Viktor Iúschenko, estivo acompañado por un auxe nacional que, co tempo, terminou diluíndose, en gran medida debido á vulnerabilidade fronte á subministración enerxética rusa. Neste período, nin os estreitos lazos coa numerosa e influente diáspora ucraína ao outro lado do océano nin as relacións co estamento político estadounidense serviron para evitar o desencanto: dende o exterior aconsellábase moderar o afán nacional para non exasperar ao veciño do Norte, do cal dependían os prezos vantaxosos dos recursos enerxéticos.
Esa decepción colectiva facilitou o ascenso á presidencia de Viktor Ianukóvich, unha figura decepcionante en tódolos ámbitos: dende os seus antecedentes penais na xuventude ata unha xestión orientada ao enriquecemento persoal, que culminou na complicidade directa coa agresión militar contra Ucraína.
Posteriormente, Petró Poroshenko, elexido tras o impulso patriótico da Revolución da Dignidade, asumiu o mando nun momento crítico. Baixo a súa xestión logrouse deter o avance das forzas prorrusas e rusas no Donbás e vertebrouse unha política patriótica articulada baixo o lema «Idioma, Fe, Exército». Este eslogan calou nos sectores nacionalmente conscientes e serviu para consolidar o aparato defensivo e institucional.
Con todo, a incapacidade para erradicar a corrupción estrutural e a lentitude nas reformas xudiciais e económicas xeraron unha nova vaga de decepcións. Nas urnas, o electorado optou por un perfil populista sen experiencia previa que prometía solucións sinxelas: para uns representaba a paz no Donbás; para outros, unha modernización tecnocrática a mans de novatos sen os prexuízos do pasado. Tantas promesas parecían eximir da responsabilidade de pensar no futuro nacional do país, creando a ilusión de que se podía acadar o éxito de xeito persoal, e o exemplo disto era Volodímir Zelenskyi, un actor cómico que non destacaba por ningunha aptitude específica.
O veterano loitador pola independencia, defensor dos dereitos humanos e disidente soviético Stepán Khmara chegou a calificar aos integrantes do equipo gubernamental de Zelenskyi como «xente ao azar no poder», desprovista de valores nacionais e estatais, que concibía a xestión pública como un proxecto empresarial ou un espectáculo mediático, referíndose a eles abertamente como «unha banda que veu saquear o país definitivamente». As deficiencias na preparación do país para unha contenda militar masiva e na articulación de relacións con aliados estratéxicos resultaron especialmente críticas.
Cando Putin tomou a decisión de lanzar a súa invasión a grande escala, a hipótese do Kremlin asumía que a poboación ucraína, desgastada polas decepcións políticas, se sometería resignada ante un poder superior. Con todo, a cidadanía opuxo resistencia activa, incluso naquelas cidades que os rusos consideraban totalmente rusofalantes e as vían dispostas a integrarse no «Russki Mir». Ante a descarada agresión, a sociedade ucraína demostrou unha firme determinación de non renunciar ao seu territorio nin á súa identidade nacional.
Os altibaixos e decepcións na historia nacional recente parecen convencer de que a organización nacional da sociedade é cousa do pasado, e de que o desenvolvemento avanza cara a un progreso e un benestar «sen nacionalidades», tanto no ámbito económico como no social. Pódense citar multitude de exemplos de persoas con ambicións de ascender, que renuncian á súa identidade nacional para acadar unha posición elevada e próspera nunha comunidade «supranacional» máis grande e máis alta. Son innumerables os orixinarios de Ucraína que, ao longo dos séculos, ocuparon postos destacados na sociedade rusa como escritores, científicos, políticos, figuras culturais, etc. Algúns conservaron a súa identidade para si mesmos e para os seus descendentes, mentres que outros renunciaron por completo a ela. É asunto seu, se elixiron vivir noutra sociedade, pero no seu propio territorio deben conservar e desenvolver a súa identidade nacional, en lugar de renunciar a ela nin incitar aos seus conciudadáns a facelo en favor doutro Estado, supostamente máis desenvolvido e que teoricamente les abriría unha fiestra ao mundo.
A pesar das decepcións acumuladas e no medio duna cruenta guerra, en Ucraína estase a consolidar unha conciencia nacional que non se pecha en si mesma, senón que busca integrarse activamente no espazo democrático internacional. Un contorno internacional que, non obstante, amosouse incapaz de previr que as ambicións imperiais do pasado desencadearan un conflito a grande escala no continente europeo.
