Este é o primeiro dunha serie de cinco artigos centrados na crise de confianza da democracia en España, que tamén cómpre contextualizarse nunha dinámica más ampla que afecta ao Europa e ao mundo. Ao longo da serie, analizaremos as súas raíces, as súas manifestacións actuais e os posibles camiños de saída. Este artigo inicial céntrase nos antecedentes: como chegamos ata aquí e que dinámicas foron erosionando a confianza cidadá nas últimas décadas.
A historia recente ofrece pistas fundamentais do que está a acontecer. Tras a consolidación democrática posterior á Constitución de 1978, España viviu un período prolongado de estabilidade institucional e crecemento económico. Porén, esa estabilidade comezou a resentirse a partir de finais dos anos 2000. A crise financeira de 2008 marcou un punto de inflexión: o aumento do desemprego, os recortes en servizos públicos e a percepción de que as decisións políticas estaban condicionadas por actores económicos globais contribuíron a xerar un sentimento de perda de control entre a cidadanía (1).
A isto sumáronse diversos escándalos de corrupción que afectaron a partidos políticos e institucións, alimentando a idea de que as elites políticas estaban afastadas dos problemas reais da xente. O movemento 15M en 2011 foi unha expresión clara desta indignación. Miles de persoas ocuparon prazas en toda España para denunciar a falta de representación e reclamar unha democracia máis participativa. A consigna “non nos representan” converteuse nun símbolo dunha crise máis profunda (2).
Nos anos posteriores, o sistema político experimentou unha transformación significativa coa aparición de novos partidos e a fragmentación do panorama electoral. Aínda que isto podería interpretarse como unha revitalización democrática, tamén trouxo consigo unha maior polarización e dificultades para a formación de gobernos estables (3). A política pasou a percibirse, en moitos casos, como un espazo de confrontación constante máis que de consenso.
Ao mesmo tempo, o papel dos medios de comunicación e das redes sociais modificou profundamente a forma na que a cidadanía se informa e participa. O aumento da desinformación, a creación de burbullas ideolóxicas e a aceleración do debate público contribuíron a erosionar aínda máis a confianza nas institucións e nos actores políticos. A percepción de que “todo é relativo” ou de que “ninguén di a verdade” debilita os piares básicos do sistema democrático (4).
Para abordar esta serie de artigos, empregaremos unha combinación de análises xornalísticos, ensaios contemporáneos e informes institucionais, como os do Centro de Investigaciones Sociológicas (CIS) ou o Eurobarómetro. Tamén se incorporarán datos empíricos e exemplos concretos que permitan comprender mellor a evolución desta crise no contexto español. Nos seguintes artigos profundaremos en cuestións clave: o impacto das redes sociais, a erosión da confianza pola corrupción, comparación España-Europa e comparación España-mundo.
A crise da confianza na democracia non implica necesariamente o seu fin, pero si representa un aviso serio. Comprender os seus antecedentes é o primeiro paso para poder pensar o seu futuro.
Pé de páxina
- 1. La economía española, crisis del 2008: https://www.bde.es/f/webbde/SES/Secciones/Publicaciones/PublicacionesAnualesInformesAnuales/08/cap5.pdf
- 2. Movimientos sociales en España, 15M: https://accioncontraelhambre.org/sites/default/files/documents/rets_22_0.pdf
- 3. Diez años sin mayorias absolutas: https://fundaciogadeso.org/blog/ver/diez-anos-sinmayorias-absolutas-una-decada-de-cambios-politicos-en-espana
- 4. La lucha contra la desinformación: https://www.exteriores.gob.es/es/PoliticaExterior/Paginas/LaLuchaContraLaDesinformacion.aspx
Recursos
- Jiménez Díaz, J. F. (2016). Crisis económica, confianza institucional y liderazgos políticos en España. Barataria. Revista Castellano-Manchega De Ciencias Sociales, (15), 125–141.
- https://doi.org/10.20932/barataria.v0i15.87
- Newsroom Infobae. (2025b, febrero 24). El 45% de los españoles, satisfechos con lademocracia en España, frente al 55% de los europeos, según el Eurobarómetro. Infobae. https://www.infobae.com/espana/agencias/2024/12/11/el-45-de-los-espanolessatisfechos-con-la-democracia-en-espana-frente-al-55-de-los-europeos-segun-eleurobarometro/Valentina Marulanda Luna
- Coto, F. G. (2024, 13 noviembre). ¿Por qué la desconfianza en la actual política no deja de crecer en España? La Nueva España. https://www.lne.es/opinion/2024/11/12/desconfianzaactual-politica-deja-crecer-111607322.html
