Programas de Investigación / Guía de Conflitos Volver a TitularesVolver a Programas de Investigación
Guía de conflitos nº 3: O Espazo Euroasiático
 
 

ÍNDICE:

      Introdución

  1. A desintegración da URSS.
  2. Metas dos novos Estados euroasiáticos.
  3. O nacemento da Comunidade de Estados Independentes (CEI)
  4. Principais conflictos no espazo euroasiático.
  5. Rusia ante a nova Eurasia.
  6. O exemplo ucraíno.
  7. O rol da Unión Europea.

      Conclusión

 

Introdución


O papel de Eurasia como realidade xeopolítica no panorama mundial foi tomando importancia ao longo destes últimos anos, en especial ante a desintegración da ex URSS. Os seus actores e dinámicas son clave para comprender as relacións internacionais.
Así, a crise e recomposición na Unión Europea, a reafirmación da Federación Rusa, o debate sobre a interdependencia enerxética ou o continuado ascenso de China e India, tiveron como escenario principal o macro continente que se estende desde os confíns occidentais de Europa ata o extremo oriental de Asia.

1. A desintegración da URSS

A URSS estaba composta por 15 repúblicas: Rusia, Ucraína, Bielorrusia, Lituania, Estonia, Letonia, Moldavia, Xeorxia, Armenia, Acerbaixán, Turkmenistán, Kirguizistán, Kazakistán, Tadxikistán e Uzbekistán. Todas elas son actualmente países independentes, tras o proceso de desintegración vivido en 1991.

Dentro destas repúblicas creáronse 20 repúblicas socialistas soviéticas autónomas, 8 rexións autónomas (máis pequenas e menos poboadas que as repúblicas) e 10 distritos, para os grupos étnicos pequenos, a maioría deles nómades residentes en Siberia e Extremo Oriente.
Coa chegada de Mijaíl Gorbachov (1985) durante a época da Perestroika e da Glasnost, pretendíase reformar o sistema soviético, pero no seu lugar as transformacións causaron a caída do sistema e a disolución do Estado.

2. Metas dos novos Estados euroasiáticos

A primeira meta dos países do antigo bloque soviético foi redimensionar a súa identidade nacional.

Á súa vez, e en diversos momentos, algúns destes actores xeopolíticos, como Ucraína e Xeorxia, tiveron como finalidade reorientarse cara aos principais polos de poder do mundo contemporáneo, centrando a súa atención na integración na Alianza Atlántica e na Unión Europea. Aínda así, países como Bielorrusia quedaron claramente situados na esfera rusa, confiando en que a evolución da situación xeopolítica determinase unha orientación para decidir entre as súas posibilidades posteriores.

Outro grupo ben definido está representado polas repúblicas caucásicas que non pertencen ao mundo islámico e cunhas opcións que se dirixen, principalmente, cara Estados Unidos, cos casos particulares de Xeorxia e Armenia. Estes dous actores tratan de relanzar as súas economías, con moita dificultade, fóra da influencia rusa.

Finalmente, o grupo dos estados islámicos formados por Kazakistán, Uzbekistán, Acerbaixán, Taxikistán e Turkmenistán, conforman o chamado “cinto islámico” de Asia Central. Devanditos países tratan de vertebrar a súa identidade nacional nun claro espazo de espiritualidade e cultura islámica.

3. O nacemento da Comunidade de Estados Independentes (CEI)

Foi constituída o 21 de decembro de 1991 por once das repúblicas ex soviéticas, salvo as tres bálticas (Letonia, Lituania e Estonia) e Xeorxia, que se uniría mais tarde, en 1998.
Os seus principais obxectivos son a procura dunha identidade colectiva e o comezo dunha transición cara a economía de mercado. A Unión Europea apoiaría dita iniciativa mediante o programa TACIS, que incluíu a Armenia, Acerbaixán, Bielorrusia, a Federación Rusa, Xeorxia, Kazakistán, Kirguistán, Moldavia, Taxikistán, Turkmenistán, Ucraína, Uzbekistán e Mongolia.
Con todo, atoparíanse importantes obstáculos que impedirían a normalización política das repúblicas, por mor, principalmente, da corrupción e a dificultade de erradicar o poder das antigas burocracias do sistema soviético, así como das mafias fortemente arraigadas. Incluso, algúns destes países enfróntanse a guerras civís e a constantes violacións de Dereitos Humanos.
No terreo económico, a transición dunha economía planificada a unha de mercado provocou unha situación de profunda crise. Na década dos noventa, propúxose converter a CEI nunha unión económica inspirada na Unión Europea, pero a oposición de Acerbaixán e Turkmenistán, ambos exportadores de recursos enerxéticos, impediu avanzar nesa dirección. Con todo, desde 2003 Rusia, Bielorrusia, Ucraína e Kazakistán, as repúblicas cunha economía máis sólida, intentan crear o denominado Espazo Económico Unido.

4. Principais conflitos no espazo eurasiático

A desintegración da Unión Soviética provocou que numerosas rexións e distritos pasasen a esixir a súa autonomía, xerándose como consecuencia conflitos armados, entre os que destacamos:

  • Transnistria: A República de Moldova, marxinando o ruso, estableceu un único idioma oficial, o que provocou que a maioría eslava (formada por ucraínos e rusos), proclamasen mediante referendo, a independencia de Transnistria. En 1991, as forzas da policía de Moldova entraron en conflito armado coas milicias, apoiadas polo exército ruso. En 1992, a Federación Rusa e Moldova asinaron un acordo de paz. Actualmente, a pesar dunha multitude de plans para solucionar o conflito, non hai unha estratexia para a rexión, un factor que entorpece a incorporación de Moldova na UE, a medio prazo.

  • Osetia do Sur: En setembro de 1990 proclámase como república. Como consecuencia, o Parlamento de Xeorxia retíralle o status de rexión autónoma declarando o “estado de emerxencia” no territorio, o que deu lugar a sanguentos enfrontamentos armados. En 1992 asínase un acordo de paz pero en agosto de 2008 o conflito volve repuntar, levando a unha breve guerra entre Rusia e Xeorxia que da paso á proclamación de facto da independencia de Osetia do Sur, só recoñecida por Rusia e países aliados como Venezuela e Nicaragua.

  • Abxazia: Proclama a súa independencia en 1992, o que provoca o envío de tropas xeorxianas á república autónoma, dando lugar a duros enfrontamentos que durarían de 1994 ata 2008. Tal e como sucedeu con Osetia do Sur, Abxazia permaneceu de facto como un Estado independente co único recoñecemento de Rusia.

  • Nagorni Karabakh: Con maioría de poboación armenia, este territorio formaba parte de Acerbaixán. En 1988 prodúcense a primeiras revoltas, desatándose en 1991 a guerra pola proclamación da súa independencia. En 1994 chegarían os acordos de paz. A magnitude e evolución deste conflito xogou un rol preponderante na desintegración soviética.

  • Chechenia: Este conflito, iniciado en 1992, provocou dúas guerras e miles de mortos. A primeira guerra terminou en 1996 coa derrota do exército ruso. En 1999, Moscova renovou a ofensiva, lanzando unha operación antiterrorista sen precedentes e colocando no poder, en 2007, a un presidente afín, Ramzan Kadyrov. Oficialmente, a guerra terminou pero algúns territorios aínda están controlados por redutos da guerrilla secesionista.

5. Rusia ante a nova Eurasia

Tras o colapso da URSS, un sistema bipolar foi substituído polas inestabilidades dun mundo con ameazas transnacionais de carácter non convencional, que tiveron como resultado máis visible a fragmentación da Eurasia interior e a aparición de intentos de reconfigurar ese mesmo espazo a partir de intereses variados.

Ante tal panorama, Rusia non se presentaría como un mero espectador neutral. Por unha banda, intentou manter unha aparente hexemonía sobre as antigas repúblicas por medio da CEI, así como controlar á súa vez, o monopolio do subministro e transporte de certos recursos enerxéticos cara a, e desde, a nova Eurasia.

Mentres arredor do vinte por cento da poboación rusa vive por baixo do limiar da pobreza, o Kremlin controla máis recursos naturais (petróleo, madeira, gas e carbón) que Estados Unidos, a UE e China xuntos. O que lle sitúa nunha posición privilexiada á hora de negociar e premer aos novos Estados da rexión.

6. O exemplo ucraíno

Para os ucraínos, o nome do seu país significa “patria” mentres que en ruso significa “fronteira”. Na actualidade segue tendo unha parte de ambos significados. Así, a estratexia de priorizar a Rusia, que aplicou Occidente durante os anos 1990, deixou a Ucraína exactamente na mesma situación na que estaba desde fai séculos, dividida en dúas metades orientadas cara Rusia e cara Occidente. Na actualidade, Ucraína, cuns 50 millóns de habitantes, é incapaz de concretar o seu potencial como país, sendo un enclave estratéxico moi importante.

As eleccións presidenciais do pasado 17 de xaneiro de 2010 seguiron dando mostras desta procura de identidade. O candidato Víctor Yanukovich, de clara tendencia prorrusa, e a actual primeira ministra Iulia Timoshenko, pro occidental pero dialogante con Moscova, competirán na segunda volta pola presidencia de Ucraína, a celebrarse o próximo 7 de febreiro.

O colapso económico que vive o país e o descontento popular, provocaron que o actual presidente e líder da “revolución laranxa”, Víctor Yuschenko, no poder desde 2005, perdese toda posibilidade de reelección. As consecuencias deste resultado son importantes para Rusia, que se presenta expectante ante unha nova posible etapa nas súas rifadas relacións con Ucraína.

Ambos países deben resolver, entre outras cuestións, o adormecido conflito sobre Crimea e unha estabilización no subministro de gas natural.

7. O rol da Unión Europea

A Unión Europea considera que unha política agresiva antirrusa é prexudicial para manter unha relación estable con Moscova. Aínda así, o activismo dos Estados recentemente incorporados á UE implica unha estratexia que reduce a competitividade  con Rusia a nivel táctico. Habemos de ter en conta que a maior parte do comercio e das exportacións enerxéticas de Rusia van a parar a Europa pero a medida que a UE diversifica as súas fontes enerxéticas, tamén incrementa a súa influencia sobre o Kremlin.

Doutra banda, intenta intensificar relacións con países da rexión eurasiática con programas como o aprobado no 2009, baixo o lema  “Asociación para o Leste”, onde participan países como Armenia, Acerbaixán, Xeorxia, Moldavia ou Ucraína. O obxectivo é potenciar a cooperación multilateral de orde económica, comercial, política e xurídica, así como mellorar a seguridade no dominio enerxético e o control de fronteiras. Estes últimos obxectivos provocaron tensión e malestar no goberno ruso.

Conclusión


A día de hoxe, a evolución de Eurasia dista de ser unha realidade estable e de contornos fixos. Ao contrario, é un espazo en plena mutación, con múltiples variables en xogo. Falta tradición democrática e repensar as relacións co mundo que a rodea. Occidente, pola súa banda,  precisa tempo para comprender o complexo cadro político, económico e cultural eurasiático.      
Pola súa banda, Rusia renace mediante un desenvolvemento desequilibrado e intentando manter a influencia no seu espazo de veciñanza por medio, principalmente, dos seus recursos naturais. Pola súa banda, a UE é consciente do difícil pero importante equilibrio das súas relacións cos Estados eurasiáticos e Rusia, o que o leva a deseñar programas de cooperación con devanditos Estados e á diversificación na procura de novas fontes enerxéticas.


IGADI. Xaneiro de 2010.

 

 

Bibliografía:

  • Alexandrova, Olga , Le facteur russe dans la politique de sécurité Ukrainienne, Paris, Politique Etrangère Nº 1, 1999
  • Avioutskii, Viatcherlav, Géopolitique du Caucase, Paris: Armand Colin, 2005
  • Malashenko, Alexei, Losing the Caucasus,  Moscú , Carnegie Endowment for International Peace, Agosto 2009
  • Taibo, Carlos. Rusia en la era de Putin. Madrid: Ed. Los Libros de la Catarata, 2006
  • Trenin, Dmtri, Russian Leaves the West, Washington, D.C. Foreign Affairs, Julio-Agosto 2006
  • Trenin, Dmtri, The end of Eurasia: Russia on the border between Geopolitics and Globalization, Moscú, Carnegie Endowment for International Peace, 2002
  • Villepin, Dominque y  Semprun, Jorge, L’homme Européen,  Paris. Eds. Plon, 2006

 

Páginas Web:

- Cadran Politic
   http://www.cadranpolitic.ro/

- Caucasus Research Resource Centers
  http://www.crrc.ge/index.php/en/

- The European Union External Relations
  http://www.delmda.ec.europa.eu/_site_map/index_en.html#

-The EU Ukraine Business Council
 http://www.euubc.com/e/

- Eurasia Partnership Foundation
http://www.epfound.org/index.php?article_id=10

- Eurasianet.org
http://www.eurasianet.org/index.shtml

 

 
Volver a TitularesVolver a Programas de Investigación



Ir á páxina de inicio
Instituto Galego de Análise e
Documentación Internacional
www.igadi.gal

ÚLTIMA REVISIÓN: 29/01/2010


Subir