Lonxe de confirmar as previsións dunha ofensiva rápida e decisiva, a evolución do conflito apunta a un escenario máis complexo e prolongado. Tres semanas despois do inicio da ofensiva de Estados Unidos e Israel contra Irán, a principal conclusión non é militar senón política: a promesa dunha campaña breve, cirúrxica e decisiva non se cumpriu. O réxime iraniano sufriu golpes severos —o asasinato de Ali Larijani, a morte do xefe da Basij Gholamreza Soleimani e, máis recentemente, a do portavoz da Garda Revolucionaria Ali Mohammad Naini—, pero non colapsou. Pola contra, segue a amosar capacidade de resposta, de control interno e de adaptación estratéxica.
Ese dato obriga a revisar un dos supostos que parecían guiar a operación desde Washington e Tel Aviv: que a presión militar externa aceleraría a fractura interna e precipitaría un cambio de réxime. Non está a ocorrer así. A campaña revelou, iso si, a extraordinaria capacidade de infiltración e intelixencia israelí en territorio iraniano, así como a profundidade das vulnerabilidades do aparato de seguridade de Teherán. Pero unha cousa é perforar a cúpula e outra derrubar o sistema. O modelo iraniano, híbrido e securitizado, non depende dun só home nin dun único centro de poder. A súa resiliencia non nace da invulnerabilidade, senón dunha combinación de aparato coercitivo, redes institucionais e unha narrativa de resistencia que gaña forza precisamente en contextos de agresión externa.
A isto súmase unha contradición de fondo que merece atención. A designación de Mojtaba Jamenei como novo líder supremo, tras a morte do seu pai, introduce unha deriva dinástica que desmente unha das pretensións orixinarias da revolución de 1979: romper coa lóxica hereditaria do poder. O réxime pode estar resistindo militarmente, pero faino a costa de erosionar parte da súa lexitimidade doutrinal. Esa tensión entre supervivencia e fidelidade ao seu mito fundacional será unha das claves do “día despois”.
Iso non significa que a sociedade iraniana se teña homoxeneizado. Máis ben ao contrario: segue a ser plural, desigual e atravesada por sensibilidades moi distintas. Unha parte minoritaria pecha filas ideoloxicamente co réxime; outra minoría querería velo caer de inmediato; e entre ambos polos persiste unha maioría social máis pragmática, esgotada polas sancións, o illamento e a mala xestión económica, que non necesariamente se mobiliza pola promesa abstracta de “cambio de réxime” se este chega da man de bombardeos estranxeiros. O problema para Washington e Tel Aviv é que a guerra, lonxe de liberar ese espazo intermedio, comprímeo. A prioridade pasa a ser a supervivencia nacional, non a reforma interna.
Tamén a diáspora iraniana reflicte esas fracturas. Como sinalou Vali Nasr, unha parte do exilio monárquico constrúe a súa identidade en oposición non só á República Islámica, senón ao propio Oriente Medio, reivindicando unha Persia preislámica, indoeuropea e occidentalizada. Esa aspiración axuda a explicar o aliñamento de certos sectores con Estados Unidos e Israel, non só polo rexeitamento ao réxime, senón pola vontade de seren percibidos como parte do mundo occidental antes que como suxeitos do sur global.
Pero se o primeiro erro de cálculo foi sobreestimar a inminencia do colapso interno iraniano, o segundo foi subestimar o custo rexional da guerra. A rexionalización do conflito xa non é un risco abstracto: está en marcha. Os ataques cruzados sobre infraestruturas enerxéticas evidenciaron que o petróleo e o gas son xa parte central do campo de batalla, con consecuencias inmediatas nos mercados e na seguridade enerxética global.
Neste contexto, as monarquías do Golfo aparecen como actores especialmente vulnerables. Non impulsaron esta guerra, pero atópanse entre os seus principais afectados. As súas infraestruturas enerxéticas foron alcanzadas ou ameazadas, mentres Estados Unidos non logrou garantir plenamente a súa protección. Este escenario abre interrogantes sobre o verdadeiro marxe de autonomía estratéxica destes Estados e sobre a natureza da súa alianza con Washington.
A isto engádese unha dimensión humana frecuentemente invisibilizada. As economías do Golfo dependen en gran medida de millóns de traballadores estranxeiros —procedentes principalmente do sur de Asia e África— que non poden abandonar estes países aínda que o desexen. A súa situación, condicionada por restricións económicas e legais, convérteos nunha poboación atrapada nun conflito que non provocaron e do que non poden escapar.
Paralelamente, Israel intensificou as súas operacións no Líbano, cun elevado número de vítimas civís e desprazados internos, e coa ameaza dunha eventual intervención terrestre. Este fronte adicional non só amplía o conflito, senón que incrementa o risco dunha reconfiguración máis profunda do equilibrio rexional.
Neste escenario, a Unión Europea volve amosar as súas limitacións como actor xeopolítico. Dividida internamente e dependente da dinámica transatlántica, o seu papel foi fundamentalmente reactivo, sen capacidade para artellar unha iniciativa diplomática propia que contribúa a unha desescalada do conflito.
Os escenarios que se abren a partir de agora son múltiples, pero ningún exento de riscos. Desde unha vitoria limitada de Estados Unidos e Israel, ata un empate prolongado ou mesmo unha consolidación do réxime iraniano en termos políticos, todos eles apuntan a unha prolongación da inestabilidade. O escenario máis preocupante, porén, é a consolidación dunha guerra rexional de maior escala.
En definitiva, a guerra que pretendía resolver un problema está a xerar outros novos. E canto máis se prolongue, máis probable será que as súas consecuencias excedan con moito os obxectivos iniciais de quen a impulsaron.
