Música e Política Internacional II: Códices, coros e coroas: música ao servizo das cortes europeas

Nesta primeira entrega da serie, exploraremos como a música comezou a consolidarse como unha ferramenta diplomática eficaz dende os primeiros sinais no Renacemento ata o seu desenvolvemento máis sofisticado no Barroco. Mesmo antes de que existise unha política exterior formalizada tal e como a coñecemos hoxe, as cortes europeas xa empregaban a música como vehículo de influencia, representación e comunicación entre estados.

Abril 19, 2025

Liñas de investigación Relações Internacionais e Geopolítica

Palabras chave música

Guerra Fernández, Santiago

É musicólogo, profesor de música e investigador no ámbito das relacións internacionais. Conta cun mestrado en Musicoloxía e actualmente cursa outro en Relacións Internacionais na Universidade de Utrecht. A súa investigación céntrase na diplomacia cultural e nas relacións entre España…

A música como ferramenta diplomática no Renacemento. O Códice Medici (1518) como instrumento de diplomacia simbólica

Durante o Renacemento (sécs. XV–XVI), a música converteuse nun recurso clave para fortalecer alianzas e comunicar poder entre cortes. Monarcas como os Médici ou os Habsburgo empregaban compositores como Josquin des Prez para crear obras con mensaxes políticas. O intercambio de músicos e partituras funcionaba como forma de contacto diplomático, e o envío de libros de coro luxosos actuaba como agasallo estatal cargado de intención simbólica. Ademais, o intercambio de músicos, partituras e manuscritos musicais era unha práctica habitual entre cortes, funcionando como forma de contacto diplomático. O envío dun libro de coro luxosamente iluminado podía actuar como agasallo de Estado cargado de intención política e cultural. Estes xestos axudaban a manter o diálogo entre dinastías, reforzar vínculos e evitar conflitos.

Un dos exemplos máis reveladores deste fenómeno é o Códice Medici, un manuscrito de 53 motetes elaborado en Roma baixo o patrocinio do papa León X. Foi ofrecido como agasallo ao seu sobriño Lorenzo II de’ Medici con motivo do seu matrimonio con Madeleine de la Tour d’Auvergne, parente do rei Francisco I de Francia (Shephard, 2010).

Presentación visual dunha moderna réplica do Códice Medici de 1518

A produción do códice tiña un obxectivo diplomático claro: reforzar a lexitimidade política de Lorenzo como duque de Urbino e consolidar a alianza entre a casa Medici e a monarquía francesa. A obra está coidadosamente deseñada, incluíndo un elaborado acróstico que percorre o índice das obras e que forma a frase VIVAT SEMPER INVICTVS LAVRENTIVS MEDICES DVX VRBINI (“Viva sempre o invicto Lorenzo de’ Medici, duque de Urbino”), unha mensaxe explícita de exaltación política e dinástica.

Entre os 53 motetes do códice, destaca especialmente a Déploration de Ockeghem, unha peza emblemática composta en homenaxe á morte do mestre franco-flamengo Johannes Ockeghem en 1497. A obra, baseada nun poema en francés de Jean Molinet, é unha sentida lamento coral que exemplifica tanto a calidade musical da compilación como o seu carácter conmemorativo e político. A súa inclusión no códice reforza a conexión co legado musical do norte de Europa, subliñando o prestixio internacional da obra.

🎧 Escoita aquí unha interpretación moderna do motete:

Ademais deste detalle simbólico, o códice presenta unha iconografía pensada para proxectar a identidade e prestixio da familia Medici. A selección musical, de forte influencia francesa, reflicte tamén os gustos do propio papa León X, funcionando como extensión da súa imaxe e autoridade cultural.

Este códice non foi un agasallo illado, senón parte dun amplo programa de presentes diplomáticos que incluíu tamén pinturas de Rafael. Como León X non estivo presente nos festexos, o códice actuou como unha forma de “presenza simbólica”, deixando claro o seu papel como artífice da unión e protector da nova xeración Medici.

A sofisticación barroca: música e cerimonia ao servizo do poder. O Currus Triumphalis Musicus (1648) e a Paz de Westfalia.

Durante o Barroco, a música converteuse nun elemento central do ritual cortesán e da escenografía do poder. Entre os séculos XVII e XVIII, as monarquías europeas utilizaron a música para escenificar autoridade, fomentar alianzas e celebrar tratados, nun momento no que o cerimonial diplomático adquiría unha importancia crecente. As composicións deixaron de ser simples obxectos de consumo aristocrático para transformarse en auténticas ferramentas de mensaxe política, cunha capacidade de impacto simbólico sen precedentes.

Un exemplo emblemático é o Currus Triumphalis Musicus, unha colección de cantatas festivas composta por Andreas Rauch en 1648 para celebrar a firma da Paz de Westfalia, que puxo fin á devastadora Guerra dos Trinta Anos.

A obra foi dedicada ao emperador Fernando III, presentado como artífice da paz e defensor da orde imperial. Editada en formato impreso e pensada para circular polas principais cortes europeas, esta publicación funcionaba como obxecto diplomático e instrumento de propaganda visual e sonora. A portada mostra un carro triunfal guiado pola deusa da música, simbolizando a harmonía restaurada despois do conflito.

Segundo Weaver (2018), o Currus non foi un encargo oficial, senón unha iniciativa persoal de Rauch —un compositor protestante exiliado— que buscaba reconciliación co poder imperial. A súa obra funcionou como unha auténtica “ópera política en papel”, deseñada para ser interpretada en cerimonias conmemorativas e utilizada como símbolo de unidade e prestixio.

Desde o punto de vista das relacións internacionais, esta obra representa un uso consciente da música como instrumento de “soft power” barroco: a través da beleza e da complexidade da súa arquitectura musical, buscábase emocionar e persuadir, crear consenso simbólico e reforzar a imaxe de Fernando III como soberano ilustrado e conciliador. A súa circulación entre cortes amigas e rivais tiña unha función claramente diplomática: posicionar o emperador como árbitro moral e cultural dunha Europa fragmentada. O Currus exemplifica como, no Barroco, a música deixou de ser só un acto cortesán para converterse nun lenguaxe performativo de Estado, cargado de mensaxes codificadas sobre poder, lealdade e ideais políticos. A paz cantábase, literalmente, a varias voces.

Interpretación do motete “Attollite Portas, Principes” de Andreas Rauch, parte da colección Currus Triumphalis Musicus (1648) interpretada polo Budapest Tomkins Vocal Ensemble e o Ars Longa Chamber Ensemble, baixo a dirección de János Dobra.

Bibliografía

Ahrendt, R., Ferraguto, M., & Mahiet, D. (Eds.). (2014). Music and Diplomacy from the Early Modern Era to the Present. New York: Palgrave Macmillan.

Budapest Tomkins Vocal Ensemble. (2016, 2 de decembro). Attollite portas, principes – Andreas Rauch (1648) [Vídeo]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=0wlFTWk67gs&list=PLQ73pfANnJ8nU1ep76cXuLCuz0jXSrJA9&index=14

Shephard, T. (2010). Constructing identities in a music manuscript: The Medici Codex as a gift. Renaissance Quarterly, 63(1), 84–127. https://doi.org/10.1086/652534

Weaver, A. H. (2018). The materiality of musical diplomacy in early modern Europe: Representation and negotiation in Andreas Rauch’s Currus triumphalis musicus (1648). The Journal of Musicology, 35(4), 460–497. https://doi.org/10.1525/jm.2018.35.4.460

Ziereis Facsimiles. (2024, 12 de decembro). The Medici Codex of 1518 – Browsing Facsimile Editions (4K / UHD) [Vídeo]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=3TmBPJz8bSI