Distribuir

Distribuir contido
Apartados temático/xeográficos
Idioma
Praza Pública (Galicia) 24 de Marzo de 2015 Mansilla Blanco

Polémicas centenarias

Deportación de armenios na Anatolia otomana en 1915

O próximo 24 de abril cumprirase o centenario do Xenocidio armenio, acaecido en plena I Guerra Mundial, cando as autoridades do entón Imperio otomán ordenaron o desprazamento e exterminio de poboacións armenias historicamente asentadas en Istambul e outras localidades da provincia de Anatolia. Polo contrario, Turquía, que nega oficialmente a veracidade deste xenocidio, apréstase a celebrar ese mesmo día outra onomástica: o centenario da batalla de Gallípoli, na que os otománs lograron repeler o poderío naval británico no Estreito dos Dardanelos. A celebración de ambas efemérides anuncia o afondamento das controversias históricas principalmente entre Turquía e Armenia pero que, igualmente, implicaría a participación doutros países (como Rusia e Irán) e a alteración do equilibrio estratéxico noutros contextos (espazo euroasiático, conflito de Nagorno Karabaj), determinados por diversas variables de intereses xeopolíticos.

Neste sentido, a mediados de marzo, o primeiro ministro turco Recep Tayyip Erdogan presuntamente tentou persuadir ao presidente ruso Vladimir Putin a non asistir aos actos de conmemoración do centenario do xenocidio armenio(1) que se levarán a cabo en Ereván, capital armenia, a partir do próximo 24 de abril, por convite persoal do presidente armenio Serzh Sargsián. A controversia e os pulsos internacionais establecidos recentemente por parte dos gobernos turco e armenio para persuadir á comunidade internacional a asistir as súas respectivas conmemoracións, atiza igualmente outras variables xeopolíticas como o conflito de Nagorno Karabaj, que implica directamente a Acerbaixán, Armenia e Turquía, así como a participación diplomática e xeopolítica de Rusia e Irán.

Por tanto, o xenocidio armenio é obxecto de agudas polémicas e controversias no plano internacional. A diáspora armenia, principalmente establecida en Europa, EUA, Oriente Próximo e América Latina, foi especialmente activa á hora de persuadir, a través de diversos lobbies, sobre a veracidade do xenocidio de 1915(2) e a culpabilidade establecida en torno ás autoridades otománs e da súa sucesora República de Turquía. De feito, en 1965, a República Oriental do Uruguai, que conta cunha notable diáspora armenia, foi o primeiro país en recoñecer oficialmente este xenocidio. 

A polémica das teses históricas

Ata o momento, un total de 22 países recoñecen a veracidade deste xenocidio, entre os que destacan a actual República de Armenia, Rusia, Francia, Canadá, así como diversas rexións e comunidades nacionais en Gran Bretaña (Escocia, Gales), Estado español (Cataluña, País Vasco) Canadá (Quebec e Ontario), Australia (Australia Meridional e Gales do Sur), Brasil (Ceará e São Paulo) e 42 dos 50 estados que forman parte de EUA.

Na maioría destes países e rexións existen numerosas comunidades de armenios, moitos deles exiliados desde a época das deportacións. Noutras instancias internacionais, o xenocidio armenio igualmente é recoñecido polo Parlamento europeo e a subcomisión de Nacións Unidas para a Prevención contra a Discriminación e a Protección das Minorías.

É de considerar que a actual República de Armenia é un país independente desde 1991, trala desintegración da URSS. Durante case todo o século XX, en total sete décadas entre 1921 a 1991, a actual Armenia formou parte da URSS como República Socialista Soviética de Armenia, polo tanto sen capacidade legal e xurídica independente como para erixirse no voceiro oficial da condena e recoñecemento deste xenocidio. Foi, mais ben, o activo labor da diáspora armenia a que propulsou este recoñecemento internacional. De alí a que, entre outras cousas, diversos historiadores denominen ao mesmo como o “xenocidio silenciado”(3).

Para os armenios e todos aqueles que recoñecen oficialmente este xenocidio, comunmente considerado como o antecesor do Holocausto xudeu e doutros procesos de exterminio acaecidos durante o século XX, o fundamento principal que verificaría estes sucesos están contidos nos denominados “arquivos andonianos”, contemplados e documentados por Aram Andonian(4), principalmente a partir de 1920, sobre os sucesos acaecidos contra os armenios por parte das autoridades otománs entre 1915 e 1917. Outra fonte documental relevante constitúeno o diario de Henry Morguenthau(5), embaixador estadounidense en Istambul (1913-1916).

Ambos, Andonian e Morguenthau, exerceron unha relevante influencia no entón presidente estadounidense Woodrow Wilson, principal impulsor da Conferencia de Paz de Versalles que determinou a configuración dos sistema internacional da primeira posguerra mundial. Wilson propugnaba a creación dun Estado armenio independente na Anatolia turca, do mesmo xeito que sentou as bases para a eventual constitución dun Estado curdo(6).

Segundo diversas fontes, o xenocidio armenio cobrou a vida de máis de millón e medio de armenios. Outras fontes, principalmente armenias, adxudican a Adolf Hitler a súa xustificación do Holocausto xudeu e do exterminio da “raza polaca”, argumentando ante o seu Estado Maior que “os turcos fixeron os mesmo cos armenios en 1915”. Esta declaración aparentemente foi realizada pouco antes da invasión nazi a Polonia en setembro de 1939.

Pola súa banda, a actual República de Turquía, considerada historicamente como a entidade estatal sucesora do Imperio otomán, negouse sistemática e oficialmente a recoñecer este xenocidio, un aspecto que ven provocando fortes tensións xa non só nas relacións turco-armenias senón con outros países, principalmente europeos, así como dentro das cada vez menos intensas negociacións de eventual ingreso turco á Unión Europea, principalmente desde a petición de admisión levada a cabo por Ankara desde 1987.

En Turquía, o referente que fundamenta as teses negacionistas é o historiador Türkkaya Ataöv(7), profesor da Universidade de Ankara. A grandes resgos, Ataöv ten fundamentado as súas teses na perspectiva de focalizar que, en vez dun xenocidio sistematicamente perpetrado polas autoridades otománs contra as poboacións armenias, mais ben existiu unha “xenocidio turco” produto da intromisión de elementos subversivos armenios(8), considerados oficialmente como “terroristas” en Turquía, contra poboacións campesiñas turcas na Anatolia. Estas accións estarían igual e presuntamente instigadas dende o exterior, principalmente por parte da Rusia zarista e outras potencias occidentais, na pretensión de desmembrar o Imperio otomán.

Con todo, na Turquía contemporánea tense dado tímidos pasos revisionistas que cuestionan as teses oficiais de Ataöv. Con motivo do 90º aniversario do xenocidio armenio en 2005, o primeiro ministro turco Erdogan pediu a creación dunha “comisión imparcial de historiadores turco-armenios” orientada a verificar os feitos. Non obstante, o peso da tese oficial de Ataöv e dos sucesivos gobernos turcos dificulta a concreción de visións revisionistas, a pesar de existir algunhas delas, principalmente por parte de escritores como o Premio Nobel Orham Pamuk e historiadores como Halil Bektray e editores como Hrant Dink, este último asasinado en 2007. Silenciados no seu país, estes escritores instaron ante as autoridades turcas a pedir un recoñecemento histórico e un perdón oficial ante os armenios, obtendo respaldo exterior e, incluso, particpando na conmemoración anual en Ereván(9).

A xeopolítica tamén conta

Así, o contexto 2015 presentado en torno ao centenario do xenocidio armenio aduce de agudas controversias de revisionismo histórico, igualmente determinadas polos imperativos xeopolíticos e o reacomodo de equilibrios de poder, principalmente entre Turquía e Armenia.

Neste sentido, Armenia celebrará o próximo 24 de abril un xenocidio que claramente constitúe un símbolo da súa identidade nacional. Polo contrario, Turquía celebrará nesa mesma data outra onomástica de orgullo nacional e militar, sendo o seu triunfo na batalla de Gallípoli de 1915, onde lograron derrotar o dominio naval británico.

Precisamente, o estratega desta defensa otomá en Gallípoli, situada no estratéxico estreito dos Dardanelos, foi un mozo oficial, Mustafá Kemal, posteriormente nomeado Atatürk, creador da moderna República turca en 1923 e auténtico icona nacional turca. Atatürk é igualmente acusado pola diáspora armenia de perpetuar outro xenocidio armenio a través de diversas matanzas e deportacións realizadas entre 1922 e 1923, durante a denominada “guerra de liberación turca” que levou á posterior proclamación da República turca en outubro de 1923

A pasada semana, Erdogan presentou unha serie de documentos que presuntamente tentarían resolver a polémica histórica sobre o xenocidio armenio(10), durante unha exposición sobre a I Guerra Mundial actualmente en curso en Istambul. Así, Erdogan dirixiu a súa atención concretamente cara a diáspora armenia, instándoa a que presentara documentos históricos cribles sobre o xenocidio armenio. Nesa dirección, a s súa comunicación con Putin persuadíndoo a non asistir á conmemoración do xenocidio en Ereván confirmaría o peso da xeopolítica dentro da controversia histórica establecida entre Turquía e Armenia.

Rusia, tradicional aliado armenio, ven realizando un realiñamento xeopolítico con Turquía desde a segunda reelección de Putin en 2012 e, principalmente, trala crise de Crimea (marzo de 2014) Erdogan apoiou a Moscova no seu pulso con Occidente por mor da crise ucraína, toda vez Ankara tenta consolidar a súa alianza estratéxica con Rusia a fin de alterar o equilibrio estratéxico no Cáucaso (particularmente no conflito de Nagorno Karabaj e os pulsos con Armenia) e Oriente Próximo (Siria e Estado Islámico)

Neste sentido, a recente petición do líder independentista curdo Abdallá Oçalan de pedir á guerrilla da PKK a deposición definitiva das armas, da a entender unha nova estratexia por parte de Erdogan, determinada a potenciar un acordo cos curdos ante a eventualidade de concreción dun Estado curdo independente no norte de Iraq. Con sinuosos movementos xeopolíticos, Ankara tenta alterar os equilibrios existentes en clara consonancia de fomentar os seus intereses cercando, ó mesmo tempo, calquera iniciativa do goberno armenio de Sargsián e da influente diáspora armenia.

Pola súa banda, Armenia non escapa á configuración destes eventuais novos equilibrios. A finais de xaneiro, o ministro iraniano de Exteriores, Javad Zarif, visitou Ereván, elevando as relacións bilaterais entre Armenia e Irán a un nivel de cordialidade diplomática, pero coa perspectiva enfocada en Moscova.

Nesta visita, Zarif instou a Rusia a aceptar o ingreso armenio na Unión Económica Euroasiática impulsada por Putin e oficialmente establecida en xaneiro pasado. Paralelamente, Zarif e Sargsián adiantaron proxectos de infraestruturas ferroviarias comúns e outros de carácter enerxético, como o oleoduto South Stream impulsado por Rusia. Se ben Rusia é observada como unha especie de protector xeopolítico armenio desde a súa independencia da URSS en 1991, Irán igualmente ten servido como un actor diplomático chave á hora de potenciar o cese ao fogo en Nagorno Karabaj, especialmente no seu rol de mediador cara Turquía e Acerbaixán(11).

Tanxencial ou directamente, as respectivas conmemoracións en Ereván e Ankara tanto do xenocidio armenio como da batalla de Gallípoli a partir do próximo 24 de abril semellan presaxiar un pulso de reacomodos do equilibrio estratéxico euroasiático entre Turquía e Armenia, con países chave como Rusia e Irán na recámara de atención. Con todo, o auténtico reacomodo estará contido nunha reconciliación global entre turcos e armenios, que permita superar a polarización fraguada por décadas de feridas históricas aínda sen pechar.

 

 

 

 

 

 

 



(1) “Presiones de Turquía a Rusia por el Genocidio armenio”, Clarín (Arxentina), 21 de marzo de 2015. Ver en: http://www.clarin.com/mundo/Presiones-Turquia-Rusia-Genocidio-Armenio_0_1324667847.html

(2) Este peso da diáspora armenia á  hora de captar simpatías e recoñecementos oficiais do seu xenocidio é globalmente evidente. Desde EUA ata Armenia pasando por Francia, Arxentina e Líbano, existen diversos monumentos conmemorativos da traxedia armenia. Paralelamente, o xenocidio armenio igualmente tivo incidencia na produción literaria, a través de escritores como Kurt Vonnegut, cinematográfica, a través do director de cine de orixe armenio Elia Kazán, e musical, como o cantante franco-armenio Charles Aznavour.

(3) Con motivo do seu centenario, existe unha prolífica produción bibliográfica sobre os acontecementos históricos e novas probas documentais sobre o xenocidio armenio. Destaca na actualidade a obra de Súlim Granovsky, El Genocidio Silenciado. Holocausto del pueblo armenio, Ediciones Continente, 2014. Neste achéganse probas documentais sobre a presunta política oficial de exterminio dos armenios e doutros pobos e comunidades étnicas existentes no Imperio otomán, en aras da “turquifización” forzada, presuntamente establecida polo movemento do Comité de Unión e Progreso (CUP) que tomou  o poder no Imperio otomán en 1908, a través da denominada “Revolución dos Xóvenes Turcos”. Dentro do CUP e das altas esferas de poder otomán destacou o triunvirato establecido por Enver Pashá, Talaat Pashá e Djemal Pashá, todos eles acusados pola diáspora armenia de organizar sistematicamente a deportación e exterminio de armenios e doutras comunidades étnicas. Outra obra é a de José Antonio Gurriarán, Armenios. El genocidio olvidado, Espasa Libros, 2008, que da conta das testemuñas persoais de descendentes dos superviventes do xenocidio.

(4) Xornalista e historiador armenio (1875-1950), foi testemuña e supervivente das deportacións de armenios ordenadas polo ministro de Interior otomán Mehmed Talat Pashá, a partir do 24 de abril de 1915.

(5) Unha fonte documental constantemente referida sobre a veracidade das deportacións de armenios e da política oficial de exterminio racial presuntamente impulsada polas autoridades otománs, están contidas nas memorias e telegramas realizado polo embaixador Morgenthau, denominadas Ambassador Morgenthau´s Story, Doubleday Page & Co. Nova York, 1918. Como embaixador estadounidense ante o Imperio otomán, Morgenthau coñeceu persoalmente ao ministro otomán Mehmed Talat Pashá, constantemente referido e acusado pola diáspora armenia de perpetrar directamente as deportacións e matanzas de armenios. Convencido “panturanista” e “panislamita”, Talaat Pashá foi asasinado no seu exilio en Berlín en 1921 a mans dun armenio supervivente das deportacións.

(6) Unha fonte documental importante que verifica as deportacións e o xenocidio contra as poboacións armenias, así como da situación no Imperio otomán e Oriente Próximo, están contidas nas memorias do xeneral venezolano Rafael de Nogales Méndez (1879-1936), principalmente no seu libro Cuatro Años Bajo la Media Luna, 1925. Existe unha edición en Venezuela realizada pola Biblioteca de Autores Tachirenses, 1991. Nogales Méndez foi enrolado como oficial otomán na fronte oriental, principalmente establecido no lago de Van e Diyarbakir, na franxa oriental da península de Anatolia, actualmente establecida no Curdistán turco e considerada polos armenios como a súa patria histórica. Segundo revela Nogales Méndez nas súas memorias, o propio presidente Wilson, probablemente instigado polos arquivos andonianos, chegou a calificao persoalmente como “o can de Armenia”, presuntamente implicándoo nas matanzas de armenios no lago de Van.

(7) Entre diversas obras de Ataöv destaca An American Source (1895) on the Armenian Question (1986). Outros historiadores turcos que tem seguido a liña de investigación negacionista de Ataöv son Yusuf Halaĉoglu e Enver Ziya Kalal.

(8) Desde finais do século XIX, a Rusia zarista foi especialmente activa no apoio loxístico e financeiro de determinados movementos subversivos armenios contra obxectivos otománs. Diversas fontes históricas, principalmente turcas, argumentan que o goberno do CUP a partir de 1909 en Istambul estivo determinado a reprimir e exterminar a estes movementos subversivos armenios. Dentro da polémica histórica establecida, a constitución do Exército Armado de Liberación de Armenia (ASALA) a partir da década de 1970, foi igualmente utilizado como xustificación por parte de organizacións nacionalistas extremistas turcas, como os denominados “Lobos Grises” liderados por Alparslan Turkeş.

(9) MANSILLA BLANCO, Roberto, “Tragedias Armenias”, IGADI e Agencia de Información Solidaria (AIS), 15 de abril de 2005. Ver en: http://www.igadi.org/artigos/2005/rm_tragedias_armenias.htm

(10) “Erdogan desafía a la diáspora armenia a presentar documentos que respalden el genocidio”, ABC, 22 de marzo de 2015. Ver en: http://www.abc.es/internacional/20150320/abci-erdogn-diaspora-armenia-genocidio-201503201054.html

(11) “Looking at Armenian-Iranian Relatios through a Russian Lens”, Eurasianet, 4 de febreiro de 2015. Ver en: http://www.eurasianet.org/node/71921

 

Tempo exterior: Revista de análise e estudos internacionais