Iemen, un veciño incómodo
A guerra do Iemen non comezou en 2015. As súas raíces están en décadas de desigualdade territorial, fragmentación institucional e disputas polo poder.
O movemento Ansar Alá, coñecido como os hutís, xurdiu durante a década de 1990 no norte do país, vinculado ao zaidismo, unha corrente do islam xiíta. Desde 2004 protagonizou enfrontamentos co Goberno central, denunciando a marxinación política e económica das provincias setentrionais.
As revoltas árabes de 2011 precipitaron a saída do presidente Ali Abdullah Saleh, pero a transición política posterior fracasou. En setembro de 2014, os hutís tomaron Saná e desprazaron progresivamente o Goberno recoñecido internacionalmente.
Para Arabia Saudita, o Iemen nunca foi un veciño calquera. Historicamente considerouno parte da súa esfera de influencia e unha fonte de traballadores migrantes para a súa economía. A enorme desigualdade de riqueza entre ambos os países configurou unha relación asimétrica, marcada pola dependencia económica e pola intervención saudita na política iemení.
O avance dos hutís, próximos a Irán, ameazaba con alterar ese equilibrio e consolidar un poder hostil xunto á fronteira meridional do reino.
En marzo de 2015, Riad encabezou unha coalición militar, cos Emiratos Árabes Unidos como socio fundamental e co apoio doutros países árabes, para restablecer o Goberno iemení.
O que debía ser unha intervención limitada acabou converténdose nunha guerra devastadora.
Washington e Riad: as contradicións dunha alianza
A intervención saudita formula unha pregunta incómoda: por que apoiaron os Estados Unidos unha operación cuxas consecuencias humanitarias se podían prever?
A Administración Obama non se limitou a gardar silencio. Autorizou apoio loxístico e de intelixencia á coalición, ademais de establecer mecanismos conxuntos de coordinación militar.
A decisión debe situarse no contexto xeopolítico de 2015. Washington negociaba o acordo nuclear con Irán, mentres as monarquías do Golfo observaban cunha desconfianza crecente calquera achegamento estadounidense a Teherán.
O apoio a Riad pode interpretarse, polo tanto, como parte dun esforzo por preservar unha alianza estratéxica e tranquilizar Arabia Saudita ante a perspectiva dunha maior proxección rexional iraniana.
Non existen probas públicas suficientes para afirmar que o Iemen fose obxecto dun intercambio explícito de concesións sobre Siria ou sobre o futuro de Bashar al Asad. Porén, resulta lexítimo preguntarse ata que punto a necesidade estadounidense de xestionar simultaneamente as súas relacións con Irán e Arabia Saudita condicionou a súa resposta ante a intervención.
Tamén existían intereses compartidos de cooperación antiterrorista fronte a Al Qaeda na Península Arábiga e outras organizacións xihadistas.
A contradición é evidente: mentres Washington defendía a estabilidade rexional e a loita contra o extremismo, apoiaba unha intervención que contribuíu a debilitar aínda máis as institucións iemenís e agravou as condicións de vida de millóns de civís.
A posterior revisión parcial da asistencia estadounidense, ante os bombardeos contra obxectivos civís, non elimina aquela responsabilidade política inicial.
Unha guerra que ningunha potencia consegue gañar
O alto o fogo auspiciado polas Nacións Unidas en 2022 reduciu significativamente a violencia, pero non resolveu a fragmentación territorial nin as disputas pola lexitimidade institucional.
Os hutís consolidaron a súa autoridade de facto sobre Saná e amplas rexións setentrionais, mentres o Goberno recoñecido internacionalmente continuou a depender de apoios exteriores.
O repunte das hostilidades en outubro de 2026 confirma a fraxilidade daquela desescalada.
Os ataques contra instalacións aeroportuarias e petroleiras sauditas, xunto cos novos combates no Iemen, mostran a eficacia dunha estratexia de guerra asimétrica.
Os hutís non precisan derrotar convencionalmente o exército saudita. Abóndalles con manter a capacidade de ameazar infraestruturas estratéxicas mediante drons e mísiles.
Para Mohamed bin Salmán, esta vulnerabilidade contradí as ambicións do seu programa Visión 2030, orientado a transformar Arabia Saudita nun centro internacional de investimentos, turismo e negocios.
Irán continúa a ser un socio militar e tecnolóxico relevante de Ansar Alá. Porén, reducir o movemento hutí a un instrumento de Teherán impediría comprender o seu arraigamento local e as súas aspiracións políticas autónomas.
Bab el Mandeb e o prezo da inseguridade
O estreito de Bab el Mandeb, entre o Iemen e o Corno de África, conecta o golfo de Adén co mar Vermello e coa ruta cara á canle de Suez.
A súa importancia para o comercio mundial converte a inestabilidade iemení nun problema internacional.
Os hutís non precisan controlar completamente o estreito para perturbar a navegación. A ameaza de ataques contra buques mercantes pode elevar as primas dos seguros, encarecer os fretes e obrigar as navieiras a rodear África polo cabo da Boa Esperanza.
Os custos adicionais acaban repercutindo nas cadeas de subministración, nas industrias europeas e, potencialmente, nos consumidores.
Desde a perspectiva do dereito internacional, Bab el Mandeb é un estreito utilizado para a navegación internacional, sometido ao réxime de paso en tránsito establecido pola Convención das Nacións Unidas sobre o Dereito do Mar.
A liberdade de navegación non pode quedar subordinada aos obxectivos militares dun actor armado.
Tampouco debe confundirse a protección das rutas comerciais cunha autorización ilimitada para empregar a forza: toda resposta militar debe respectar a Carta das Nacións Unidas e o dereito internacional humanitario.
A traxedia humanitaria que nunca remata
Mentres as potencias rexionais calculan os seus intereses estratéxicos, o Iemen continúa sumido nunha das crises humanitarias máis graves do planeta.
Segundo as Nacións Unidas, máis de 22 millóns de persoas precisan asistencia humanitaria en 2026 e arredor de 18,3 millóns padecen inseguridade alimentaria aguda.
Anos de guerra destruíron hospitais, redes de saneamento e sistemas de abastecemento de auga. Os brotes recorrentes de cólera, xunto con outras enfermidades infecciosas, castigaron especialmente unha poboación sen acceso suficiente a medicamentos e atención sanitaria.
A Organización Mundial da Saúde advirte de que apenas seis de cada dez centros sanitarios funcionan plenamente.
O novo repunte das hostilidades ameaza con agravar esta situación. Os desprazamentos, as restricións ao acceso humanitario e a interrupción das subministracións dificultan aínda máis a supervivencia cotiá.
O contraste resulta difícil de ignorar: mentres se destinan enormes recursos a armamento e sistemas de defensa, millóns de iemenís seguen sen dispoñer de auga potable, alimentos suficientes ou servizos sanitarios básicos.
Máis alá da lóxica militar
A experiencia acumulada desde 2015 demostra que a superioridade armamentística non garante a seguridade estratéxica nin a lexitimidade política.
Arabia Saudita dificilmente poderá construír a estabilidade que precisa mediante unha nova campaña militar de consecuencias imprevisibles. Tampouco os hutís poden aspirar a unha solución duradeira mediante ataques contra infraestruturas civís ou ameazas ao comercio marítimo.
A saída require negociacións inclusivas, garantías rexionais de seguridade e mecanismos efectivos de protección humanitaria.
O Iemen lembra unha verdade incómoda das relacións internacionais: as grandes potencias poden xestionar as súas alianzas e rivalidades como se fosen partidas de xadrez, pero son as poboacións máis vulnerables as que acaban pagando o prezo dos seus movementos.
Once anos despois, a pregunta xa non é quen pode gañar militarmente esta guerra, senón canto sufrimento adicional será necesario para recoñecer que ningunha vitoria será sostible sen unha solución política.
