Co sorriso aínda nos beizos polo éxito da mostra de “A derradeira Leición do mestre” de Alfonso Castelao no Museo de Pontevedra, onde 26.376 visitantes se achegaron a vela entre xuño e setembro, cómpre mirar máis alá. Neste contexto no que se están a cuestionar os dereitos máis básicos dos descendentes dos exiliados a participar nas decisións que os afectan, o lenzo que “o guieiro” pintou para o Centro Ourensán de Buenos Aires en homenaxe ao seu amigo Alexandre Bóveda, asasinado pola represión franquista, regresa ao Centro Galicia de Buenos Aires onde tamén se está a traballar para a conservación dos bens bibliográficos e de varios murais de Luis Seoane.
A súa segunda viaxe a Galicia constituíu un fito na historia da arte contemporánea con récords de asistencia e consolídao como unha peza fundamental da memoria e da identidade do pobo galego. ¿Sería a historia de Galicia e da súa arte igual se non se tivese conservado? Pensamos que non. Esta obra é exemplo perfecto do poder da arte para a creación, como exorcismo, como testemuña e como peza de identidade cultural e política. A súa mensaxe de denuncia convertese hoxe tamén unha bomba simbólica no debate sobre a restrición do dereito a voto dos descendentes dos exiliados e debería activar aínda máis a reflexión.
Neste exercicio que estamos a facer de repensar as identidades destas cidadanías galegas, españolas, que habitan no resto do mundo e que son herdeiros daquelas mulleres e homes que axudaron a construír o país desde outras latitude, preguntámonos hai algunhas semanas sobre a arte e a súa conservación. Con esta idea entrevistamos ao Profesor Mario Naranjo, Mestre en Patrimonio Artístico e Cultural, posgraduado internacional en xestión e política en Cultura e Comunicación e actual Coordinador de recuperación e conservación do Patrimonio Cultural do Ministerio de Economía e Finanzas da Nación Arxentina.
P. Vostede é especialista en identidade, arte e patrimonio e que cree que influencia ten a arte galega e española na identidade arxentina desde esta perspectiva?
Hai unhas raíces importantísimas en canto, non só á identidade, senón ao sentido de pertenza que hai deses bens culturais, arte. O home, en si, como o considera Humberto Eco, ten inquietudes, hábitos e sobre todo a necesidade de expresarse en relación co seu sentido de pertenza que o leva a determinar certa identidade. Neste caso, a arte plástica, todo o que ten que ver cos bens culturais e, sobre todo, na década do 30 e do 40, onde había certas tendencias en relación á identidade do noso país, polo que había moitas correntes migratorias, a diversidade de identidade conformaba en si mesma a súa propia matriz uniforme de distintas correntes sobre unha identidade que era a identidade arxentina.
P. Cal era a identidade arxentina no que respecta aos bens culturais?
E estaba moi influenciada por artistas europeos, pero tiñamos o noso Quinquela Martín, Fernando Fader, Pío Colibadino, que aínda que era descendente de italiano, era como que lle daban esa identidade e hoxe en día máis que nada co tema do mundial está sobre a pel o que significa ser arxentino. Entón nos bens culturais e do patrimonio cultural é exactamente o mesmo. Hai artistas que son propias do noso país. Paisaxes, teñen que ver máis que nada coa xeografía do noso país ou os costumes propias. Por iso temos patrimonio cultural que é da humanidade que fan á nosa identidade. Tango, hai distintos elementos que conformaron e que foron declarados para o mundial da humanidade. Que quero significar con isto? Que na arte tamén hai unha identidade arxentina e un sentido de pertenza e sobre todo os organismos públicos que foron o espertar do desenvolvemento de cada 30 ou 40 do que vai ser non soamente o desenvolvemento industrial senón social e cultural do noso país. Entón hai bens que son moi representativos nin que falar da Pirámide da Praza de Maio, o obelisco. Eses bens culturais que tipifican unha identidade do arxentino.
P. Que espazo ocupa na identidade arxentina a arte galega ou a arte española?
Importantísimo. É importantísimo porque o noso país o ten nas súas bases tamén. Non temos que descoñecer a liña inmigratoria que houbo nos comezos do Século. Non soamente italianos senón españois. Eu son da Cidade da Prata, onde hai comunidades, temos na cidade de Berisso a festa do emigrante, onde hai un recoñecemento ás distintas identidades que foron conformando o índice do noso país. Pero puntualmente o español é moi importante como o italiano. É o sinal que deixaron na cultura do noso país. E son, non soamente moi simbólicos, senón moi prestixiosos.
O Club español, o hospital español, distintas liñas que fan a abordaxe ao social. Traballaron moitísimo. Entón, a arte española é importantísima. Eu hoxe comentábache e tiven a experiencia o ano pasado con Marcela Cifre, que é unha copista (dinse copistas aos que están autorizados por un museo oficial, neste caso o museo de Louvre, a realizar traballos fóra do ámbito do museo). E ela traballa xustamente no Club Español de Buenos Aires e falamos moito da cultura española e das artes que hai no noso país. E déronlle tanta importancia á arte plástica que, por exemplo, eu puntualmente son testemuña in situ do hospital español na cidade da Prata que armou un corredor cultural con exposicións de cadro e sempre digamos tivo a súa achega non só da cultura senón o tema social e o tema educativo.
Eu vívoo puntualmente na cidade da Prata pero tamén sei o que é a cidade de Buenos Aires. Entón, culturalmente teñen un desenvolvemento e teñen que ser conscientes das perspectivas que teñen que ter para o coidado dese patrimonio. É clave porque cando non coidamos os bens culturais que fixeron á nosa identidade despois pérdense. E o principal é que eses bens culturais perduren a perpetuidade e sigan vixentes porque forman parte da nosa memoria e a nosa identidade. Así que digamos nese aspecto é visceral o coidado.
P. Ten o Ministerio de Economía entre os seus fondos algúns que sexan de galegos ou españois?
Agora non me vén a memoria pero non hai moitos. Dous ou tres de ascendencia española e xustamente polo que mencionaba anteriormente, da década do 30, puntualmente ano 37-39 e hai moita achega de artistas estranxeiros, entre eles hai algúns españois.
P. Que mecanismos de cooperación teñen establecidos con España nestes temas de patrimonio artístico desde o ministerio?
Actualmente ningún. É importante porque eu sempre sosteño, e isto é algo que o traballamos en equipo, non soamente o tema económico senón o tema do apoio interinstitucional. É importantísimo porque se pon o valor a identidade de cada lugar. Neste caso cando é entre países máis aínda. E sobre todo o noso país que é un país de inmigrantes. Entón digo que mellor que non soamente fai apoio senón toma de conciencia do que significa o coidado da preservación. E vou dicir algo, na cadea patrimonial que implica todo o coidado da preservación, son fundamentais os actores culturais. Os actores culturais que teñen esa premisa de dicir e asumen o compromiso de coidar eses bens culturais. E estamos a falar de distintos actores culturais porque non soamente un conservador ou un restaurador. Digamos que mudou a concepción e o concepto de patrimonio cultural e actualmente temos arquitectos, sociólogos, xornalistas, avogados que abordan a problemática de patrimonio cultural. Entón estes actores son moi importantes e que poidan traballar, na medida do posible, sen ningún tipo de complicacións. E estes apoios institucionais son fundamentais para o desenvolvemento. Entón en boa hora e benvido sexa e que se amalgamen nestas interaccións. Para min é fundamental.
P. En Arxentina existen institucións emblemáticas para os galegos e españois como o Centro Gallego de Buenos Aires que ten unha pinacoteca importantísima. Teñen contacto con este tipo de obras? Colaboran para a restauración ou a conservación?
Non e sería interesante. E sobre todo cando son pinacotecas, que son digamos fondos non só de bens culturais senón fondos documentais que se remontan e fan toda unha cronoloxía e unha reseña de toda a historia dese espazo, dese ámbito dese país. Entón creo que ese aspecto é vital a súa conservación. Non se puideron poñer en contacto. Nós estamos abertos. O ministerio de Economía é, nese sentido, moi metódico. Non hai que dar nada por descartado, entón é para tomalo en conta.
