Actualmente está en proceso de publicarse a túa última investigación, Raíces nas augas. Poderías dicirme que achega esta nova investigación, que ten de particular? cando estará accesible ao público?
Raíces nas augas achega unha mirada que combina investigación histórica rigorosa cunha dimensión narrativa. O particular do libro é que reconstrúe traxectorias reais a partir de arquivos e as transforma nun relato que busca comprender a experiencia migratoria desde dentro: non só como fenómeno histórico, senón como vivencia humana. O libro atópase recentemente publicado en Galicia e comeza agora o seu percorrido público.
O propio título suxire unha identidade en tránsito ou fluída: como dialoga ese tránsito, co concepto tradicional de “raíz” asociado á emigración galega?
O título xoga precisamente con esa tensión entre raíz e movemento. A emigración galega foi entendida moitas veces como ruptura, pero tamén pode pensarse como continuidade. As raíces non desaparecen: transfórmanse, desprázanse, permanecen na memoria, nos nomes e nos afectos. O tránsito non anula a raíz, senón que a reconfigura.
Ao longo do teu traballo, que elementos diferencian a experiencia da emigración galega en Arxentina, por exemplo fronte a experiencia croata?
No caso galego en Arxentina, destaca a forte construción comunitaria, con redes sociais e culturais moi sólidas. Se o comparamos coa emigración croata, por exemplo, vemos diferenzas nos tempos, nas formas de integración e na relación co territorio de orixe. Pero tamén hai elementos comúns: o traballo, a adaptación e a transmisión familiar.
A emigración galega en Arxentina foi clave na construción de redes sociais, culturais e económicas: en que medida consideras que esa pegada segue viva hoxe, máis alá da memoria simbólica?
A pegada da emigración galega segue moi viva en Arxentina. Non só en institucións ou centros galegos, senón tamén na cultura, na lingua e nas prácticas cotiás. É unha presenza que vai máis alá da memoria simbólica e forma parte da identidade social do país.
Que papel xogan as historias individuais —familiares, cotiás— na construción dunha narrativa colectiva da diáspora galega que, moitas veces, foi explicada desde grandes cifras ou procesos históricos?
As historias individuais son fundamentais. A gran historia da emigración constrúese a partir de pequenas historias: cartas, silencios, decisións familiares, perdas e esperanzas. Sen esas historias, a emigración queda reducida a cifras. O meu traballo tenta precisamente devolverlle esa dimensión humana.
Se tivese que extraer unha lección contemporánea da emigración galega cara América, que nos axude a entender os movementos migratorios actuais, cal sería?
Se tivese que extraer unha lección contemporánea, diría que a emigración é unha experiencia complexa que combina dor e oportunidade. Axúdanos a entender os movementos actuais non como algo excepcional, senón como parte dunha historia longa, que se repite con matices distintos.
Que pensas das “novas cidadanías” que están a crearse logo da Lei de Memoria democrática?
Son un fenómeno moi revelador e tamén moi humano. Non teñen só un valor administrativo ou xurídico: en moitos casos supoñen unha maneira de volver poñer en movemento a memoria familiar, de recuperar unha historia interrompida pola emigración, o exilio ou o paso do tempo.
Paréceme especialmente significativo que, varias xeracións despois, siga existindo esa necesidade de reconectar cunha orixe. Iso mostra que a emigración non remata nunca de todo: deixa marcas, preguntas, silencios e tamén desexos de pertenza que poden reaparecer moito tempo despois. Nese sentido, estas novas cidadanías falan de dereitos, por suposto, pero tamén de memoria, identidade e afectos que seguen vivos.
Por último, poderías recomendarnos un libro, unha película e unha canción arxentina ou croata?
Como recomendacións, suxeriría un libro como A esmorga de Eduardo Blanco Amor, unha película como La historia oficial e unha canción como Volver de Carlos Gardel, que expresa moi ben a relación coa memoria e coa distancia.
